Các ý kiến đợc nêu trong báo cáo này chỉ là của các tác giả, không nhất thiết phản ánh
quan điểm của Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế tại Việt Nam hay của Dự án Du lịch
Bền vững.
Giới thiệu chung
Du lịch là một trong những ngành "hết sức phụ thuộc vào môi trờng thiên nhiên cũng nh
vào các đặc trng văn hoá và xã hội của c dân bản địa". Việt Nam đang trong quá trình
chuyển đổi cơ cấu kinh tế và xã hội. Du lịch Việt Nam là một ngành công nghiệp non trẻ,
đầy tiềm năng và hứa hẹn, nhng nó cũng có thể tiềm ẩn những hậu quả tiêu cực trên nhiều
phơng diện mà cần đợc chú ý khắc phục kịp thời vì sự phát triển của nó nói riêng và của
Kinh tế và Xã hội Việt Nam nói chung. Nếu nh tiềm năng thiên nhiên của du lịch cũng
nh tác động của du lịch đối với việc bảo vệ các tài nguyên tự nhiên đã đợc quan tâm và
biết đến khá nhiều, thì các tiềm năng văn hoá, xã hội cũng nh sự quan tâm về những tác
động của du lịch đối với dân c và các tài nguyên văn hoá, đặc biệt, đối với việc bảo tồn
các di sản văn hoá truyền thống, độc đáo của các dân tộc thiểu số vẫn còn là những điều
vô cùng mới mẻ ở Việt Nam.
Dự án "Xây dựng năng lực phục vụ các sáng kiến về du lịch bền vững" tiến hành trong 2
năm (1997-1999) do Tổ Chức Bảo Tồn Thiên Nhiên Quốc Tế (IUCN) thực hiện đã đặt
một trong những nhiệm vụ trọng tâm là xác định và nâng cao nhận thức đối với các tác
động về kinh tế - xã hội, văn hoá và sinh thái của du lịch, đóng góp vào việc phát triển các
mô hình du lịch bền vững dựa vào cộng đồng để có thể tạo thu nhập lâu bền cho một số
các cộng đồng bị thiệt thòi và nghèo nhất của đất nớc, đồng thời giúp duy trì sự đa dạng
cả về sinh học lẫn văn hoá của Việt Nam. Một trong những nguyên nhân thúc đẩy sự hình
thành dự án chính là sự lo ngại ngày càng gia tăng của nhiều tổ chức phi chính phủ
(NGO) đối với những tác động hữu hình và ngày càng lớn của du lịch đối với các nhóm
dân tộc thiểu số ở Sa Pa.
Trong một số các nghiên cứu gần đây nhất, các nhà nghiên cứu phơng Tây đã đề cập khá
nhiều đến những tác động này, trong đó đặc biệt có thể nhắc tới nghiên cứu "Sự tăng tr-
ởng và ảnh hởng của du lịch ở Sa Pa" của Michael Dirgegorio và những ngời khác, năm
1996, và "Nghiên cứu ban đầu về Du lịch trong và vùng xung quanh thị trấn Sa Pa" của
Mark E.Grindley, thuộc tổ chức Frontier - Việt Nam,1997.
Trong nghiên cứu của mình và đồng sự, Michael Digregorio cho rằng du lịch có thể làm
tổn hại đến dân tộc thiểu số nhiều hơn so với những lợi ích mà nó mang lại; họ thờng
đứng ở mắt xích cuối trong dây chuyền chuyển tải các tài nguyên thiên nhiên của Sa Pa
phục vụ du lịch, có nghĩa là dân tộc thiểu số là ngời trực tiếp thu lợm và cung cấp các sản
phẩm rừng phục vụ du lịch thông qua các khâu trung gian nh nhà hàng, khách sạn, cửa
hàng của ngời Kinh ở Sa Pa, bởi vậy sẽ chịu tác động đầu tiên khi môi trờng và tài
nguyên rừng bị cạn kiệt, trong khi đó việc tham gia trực tiếp vào các hoạt động du lịch
nh biểu diễn văn hoá truyền thống, cho khách thăm quan làng, thăm nhà hay trú ngụ qua
đêm lại không mang lại lợi ích đáng kể cho họ. Từ đó ông cho rằng khi du lịch ngày càng
chiếm vị trí lớn hơn trong kinh tế Sa Pa thì vấn đề công bằng xã hội (thể hiện trong phân
công lao động cũng nh phân chia lợi ích giữa dân tộc thiểu số và ngời Kinh đa số) càng
trở nên nghiêm trọng hơn và ông đã đề xuất cần phải có cơ chế để điều tiết trở lại các
nguồn lợi thu từ du lịch cho việc cải thiện kinh tế - xã hội và môi trờng, ngời dân tộc thiểu
số phải đợc quyền kiểm soát việc tham gia vào du lịch của họ, kiểm soát việc khách du
lịch vào thăm làng, thăm cuộc sống và các nghi lễ của họ. Michael Digregorio cho rằng
cùng với sự phát triển của du lịch văn hoá thì việc thơng mại hoá một số yếu tố văn hoá
của dân tộc thiểu số là điều không tránh khỏi và điều này sẽ làm giảm tính hấp dẫn đối
với du khách, đặc biệt đối với những khách nớc ngoài trẻ tuổi, thích phiêu lu và a tìm
những điều mới lạ, hiện đang là loại khách nớc ngoài chủ yếu của Sa Pa. Thay vào đó sẽ
là những khách nớc ngoài ít phiêu lu hơn tuy giàu có hơn và loại khách trong nớc ít quan
tâm đến đời sống thực của dân tộc thiểu số hơn. Ông cũng dự báo xu thế phát triển của Sa
Pa sẽ từ một điểm du lịch đợc hấp dẫn bởi những điều độc đáo, đặc biệt trở thành một khu
du lịch nghỉ ngơi giải trí.
Mark E.Grindley cũng báo động về sự khó phục hồi của các tác động tiêu cực của du lịch,
tuy trớc mắt có thể cha nhìn thấy ngay. Ông cho rằng du lịch cha mang lại lợi ích cho dân
tộc thiểu số - những ngời gây áp lực chủ yếu lên tài nguyên rừng, cũng nh cha trực tiếp
đóng góp trở lại cho việc bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng - là yếu tố hấp dẫn khách
du lịch mang tính lâu bền hơn. Mark Grindley đã đề xuất một số biện pháp tổ chức du
lịch ở Sa Pa nhằm mang lại lợi ích nhiều hơn cho dân tộc thiểu số góp phần giảm áp lực
lên tài nguyên rừng, tổ chức các tour tốt hơn từ Sa Pa sao cho du khách có thể ở lại lâu
hơn, đặc biệt chú ý tới việc thăm thắng cảnh, khu bảo tồn thiên nhiên, leo núi
Nghiên cứu của Dr. Trish Nicholson tháng 11/1997 cũng cho rằng du lịch hiện nay ở Sa
Pa mang lại rất ít lợi ích cho dân tộc thiểu số. ông đặc biệt nhấn mạnh rằng sự không tơng
xứng giữa công lao động bỏ ra để làm các hàng thổ cẩm với giá trị mà chúng đợc bán trên
thị trờng nh các đồ lu niệm đã góp phần làm tăng thêm gánh nặng công việc vốn đã nặng
nề của những ngời phụ nữ dân tộc ở đây.
Nghiên cứu của Dr. Jean Michaud vừa thực hiện tháng 5 năm 1998 đã đa ra bức tranh
sáng sủa hơn về sự tham gia vào du lịch của các dân tộc thiểu số ở Sa Pa, tuy ông cũng
cho rằng dân tộc thiểu số khó có thể cạnh tranh và kiểm soát đợc các hoạt động mang lại
thu nhập từ du lịch, họ chỉ có thể là những ngời buôn bán rất nhỏ và là các chủ nhà khách
rất rẻ tiền. Tuy nhiên, theo Jean Michaud thì các tác động gây xáo trộn hệ thống tái sản
xuất kinh tế và văn hoá của dân tộc thiểu số là không đáng kể, thậm chí ông còn cho rằng
sự lo ngại về việc các trẻ em gái lang thang ở thị trấn bỏ học và có nguy cơ rơi vào cạm
bẫy của nạn mại dâm là không có tính thuyết phục
Một loạt các phát hiện cũng nh các ý kiến, quan điểm giống và khác nhau về những tác
động của du lịch đối với các dân tộc thiểu số ở Sa Pa trong những nghiên cứu kể trên cho
thấy, cần thiết phải làm sáng tỏ hơn nữa mức độ của các tác động, kể cả tích cực và tiêu
cực, của du lịch đối với các dân tộc thiểu số ở Sa Pa, và, điều quan trọng hơn là tìm hiểu
sự đánh giá và nhìn nhận của chính họ đối với những tác động này. Chúng tôi hy vọng
cách đặt vấn đề và mục tiêu nghiên cứu của IUCN trong dự án này sẽ có thể đóng góp
phần nào vào cuộc Hội thảo sắp tới nhằm tập hợp lực lợng và kinh nghiệm để xây dựng
một kế họach hành động phát triển du lịch bền vững ở Sa Pa, có nghĩa là một kế hoạch
phát triển mà ở đó các hoạt động du lịch hiện tại không làm ảnh hởng đến khả năng của
các thế hệ mai sau trong việc đáp ứng các nh cầu của chúng, hay nói cách khác, làm sao
để sự phát triển du lịch không làm tổn hại hay phá huỷ các tài nguyên của chính nó, kể cả
tự nhiên và văn hoá, nhân văn, nhằm làm cho du lịch phát triển đợc dài lâu, không ngừng
hấp dẫn du khách, cũng nh làm cho cuộc sống của cộng đồng các dân tộc sở tại ngày
càng phát triển và phồn vinh hơn.
Nhằm những mục tiêu này, IUCN nói riêng và các tổ chức quốc tế nói chung mong muốn
đóng góp vào sự phát triển của một du lịch bền vững dựa vào cộng đồng, nghĩa là dựa
trên những suy nghĩ và mong muốn của cộng đồng về du lịch và đối với sự tham gia của
họ vào du lịch để từ đó tiến tới việc thực hiện kế hoạch hoá sự phát triển của du lịch Sa
Pa với sự tham gia của chính ngời dân nơi đây, mà trớc hết là các dân tộc thiểu số -
những ngời chiếm tỉ lệ đa số trong tổng số c dân của huyện.
I/ Phơng pháp nghiên cứu
Ngoài thị trấn Sa Pa là nơi tập trung chủ yếu các hoạt động du lịch, 4 xã đã đợc chọn để
nghiên cứu trên cơ sở khoảng cách tới thị trấn Sa Pa, thành phần dân tộc thiểu số và nằm
trong hoặc gần khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên Sơn. Các xã đợc chọn ban đầu là Sán
Sả Hồ, Lao Chải, Tả Van và Bản Hồ với khoảng cách xa dần thị trấn Sa Pa. Song một vài
kết quả nghiên cứu sơ bộ cho thấy tuy Bản Hồ có thêm dân tộc Tày là dân tộc không có ở
3 xã trên, nhng ảnh hởng của du lịch tới xã này hầu nh không đáng kể và đại đa số c dân
của nó không có hoạt động gì liên quan tới du lịch. Bởi vậy, Tả Phìn đã đợc chọn thay cho
Bản Hồ. Có thể nói, 4 xã đợc chọn này là các xã có nhiều hoạt động liên quan tới du lịch
nhất cũng nh chịu tác động của du lịch nhiều nhất (trong huyện Sa Pa, không kể thị trấn)
nên hoàn toàn phù hợp với mục tiêu đặt ra
- Phơng pháp đợc dùng chủ yếu là phơng pháp "Đánh giá nhanh nông thôn" (RRA) nhằm
để phát hiện các vấn đề của du lịch và tìm hiểu những suy nghĩ, cảm nhận cũng nh quan
niệm của ngời dân về những vấn đề đó cùng với các giải pháp đề xuất của họ. Các cuộc
phỏng vấn, thảo luận chính thức và không chính thức đã đợc tiến hành với đại diện các
cấp chính quyền (tỉnh, huyện, xã), các ban ngành (Sở Thơng mại - du lịch Lào Cai, Công
ty du lịch Lào Cai, phòng du lịch thuộc Sở Thơng mại-Du lịch Lào Cai, Công an huyện Sa
Pa, huyện Hội phụ nữ Sa Pa), các trởng bản, trởng tộc, già làng cũng nh đại diện các đoàn
thể phụ nữ, thanh niên, hội nông dân của các xã đợc nghiên cứu. Đặc biệt, các cuộc thảo
luận đã đợc tiến hành với các nhóm xã hội khác nhau nh nhóm các trởng bản, trởng tộc,
già làng; nhóm lãnh đạo địa phơng, nhóm phụ nữ, nhóm thanh niên hay nhóm khách du
lịch trong nớc và nớc ngoài. Các cuộc thảo luận với chính quyền cấp xã thờng có mặt từ 2
- 4 ngời (ví dụ cuộc gặp ở xã Lao Chải đã có 4 ngời tham dự: Ông Phó Chủ Tịch UBND
xã, cán bộ Địa chính xã, Ông Xã Đội Trởng và Ông Chủ Tịch Hội nông dân xã). Nhóm
các trởng tộc, già làng có từ 2 -5 ngời (có 2 Ông Trởng Tộc và 3 Già Làng có mặt trong
cuộc gặp tại xã Tả Van). Nhóm phụ nữ cũng dao động từ 2 tới 16 ngời (tại xã Tả Phìn có
16 và xã San Sả Hồ có 12 phụ nữ đã tham gia thảo luận nhóm tại xã).
- Phơng pháp phỏng vấn và điều tra bằng bảng hỏi đợc sử dụng nhằm lợng hoá các kết
quả sơ bộ hay những phát hiện đã xác định. Đã tiến hành phỏng vấn và điều tra bằng bảng
hỏi 10% số hộ gia đình ở 4 xã đợc nghiên cứu (do ngòi địa phơng biết tiếng dân tộc và
thông thạo địa bàn điều tra) với mẫu điều tra tổng số gồm 110 hộ gia đình, trong đó có 78
hộ ngời Mông, 17 hộ ngời Dao và 15 hộ ngời Giáy, tơng ứng tỉ lệ 10% thành phần từng
dân tộc của mỗi xã. Tơng tự, đã điều tra và phỏng vấn 29 đối tợng tham gia kinh doanh du
lịch ở Sa Pa, 27 ngời bán hàng rong, 26 trẻ em lang thang, 28 khách du lịch nớc ngoài và
26 khách du lịch trong nớc. Việc chọn mẫu hộ và các đối tợng trên để phỏng vấn đợc kết
hợp dựa vào phơng pháp chọn mẫu ngẫu nhiên lẫn việc điều chỉnh sao cho nó đủ thành
phần đại diện nhất.
II/ Khái quát về kinh tế của huyện
Sa Pa là huyện miền núi với 9 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đông nhất là ngời Mông
(53%), Dao (24%) và ngời Kinh (13,7%), sau đó là ngời Tày (5,7%), Giáy (1,5%) và ngời
Xa Phó (1,2%). Sa Pa có nền kinh tế phát triển thấp với cơ cấu ngành nghề khá đơn giản,
chủ yếu dựa vào nông - lâm nghiệp. Đất canh tác chỉ chiếm 4,4% tổng diện tích đất đai
của huyện, trong đó 45% là đất trồng lúa nớc và 39% là đất nơng mà chủ yếu là nơng
ngô. Do khí hậu về mùa đông khắc nghiệt, lạnh, nên lơng thực chủ yếu chỉ trồng đợc 1 vụ,
do vậy lơng thực bình quân chỉ đủ cung cấp từ 6 đến 10 tháng cho các hộ nông dân ở đây.
Những tháng còn lại, họ phải dựa chủ yếu vào các sản phẩm rừng nh gỗ, nấm, măng, các
loại cây dợc liệu, cây cảnh, mật ong, củi, thịt thú rừng Chính vì vậy, tài nguyên rừng ở
Sa Pa bị giảm sút rất nhanh chóng. Hiện nay, do chính sách đóng cửa rừng của Nhà nớc,
do các sản phẩm rừng đã bị cạn kiệt một cách đáng kể cộng thêm với việc cấm trồng và
buôn bán thuốc phiện, đời sống của ngời nông dân Sa Pa gặp rất nhiều khó khăn.
Nhà nớc và chính quyền địa phơng đã cố gắng tìm nhiều biện pháp giúp dân xoá đói giảm
nghèo, ổn định đời sống và nâng cao thu nhập. Nhiều dự án đầu t của các chơng trình
định canh định c, chơng trình trồng rừng và phát triển lâm nghiệp, chơng trình khuyến
nông của Nhà nớc cũng nh của một số tổ chức phi chính phủ hay các tổ chức quốc tế đã
và đang đợc thực hiện ở nhiều địa phơng trong huyện.
Bên cạnh việc phát triển trồng trọt một số loại cây hàng hóa nh khoai tây, các loại rau
xanh, đào, mận, hồng và chăn nuôi lợn, gà, dê việc trồng thảo quả dới tán rừng (mặc
dù có ảnh hởng tới đa dạng sinh học của rừng vì làm mất hết các lớp thực vật nằm thấp
hơn) đang là một trong những nguồn thu nhập bổ sung hết sức quan trọng của nhiều gia
đình, đặc biệt là của ngời Mông (ví dụ xã San Sả Hồ có tới gần 90% số hộ, xã Lao Chải -
30%, ở xã Tả Van rất nhiều gia đình Mông có trồng thảo quả).
Trong số 110 hộ đợc điều tra có tới 86 hộ (chiếm 78,2%) trả lời là bán thảo quả là một
trong những nguồn thu nhập quan trọng mỗi khi gia đình bị thiếu ăn. Tuy nhiên, theo
thống kê của chính quyền các xã đợc nghiên cứu thì trung bình hiện có tới 40 - 60% số hộ
thuộc diện đói nghèo trong đó ngời Mông chiếm tỷ lệ cao nhất. Bởi vậy, việc tạo điều
kiện và giúp ngời dân Sa Pa có thêm các nguồn thu nhập mới là vô cùng quan trọng và
bức xúc, nó không chỉ góp phần xoá đói giảm nghèo mà còn giúp giảm áp lực lên tài
nguyên rừng, nhằm bảo vệ và khôi phục vốn rừng quý hiếm có giá trị tầm cỡ quốc tế ở
đây. Trong bối cảnh đó, việc phát triển du lịch ở Sa Pa trong những năm gần đây có tầm
quan trọng đặc biệt.
III/ Tiềm năng du lịch Sa Pa
Với vị trí nằm trên độ cao 1500 - 1600 m, Sa Pa có điều kiện tự nhiên, đặc biệt là khí hậu,
thu hút du khách tới nghỉ ngơi. Từ những năm đầu của thế kỷ 20, ngời Pháp đã phát hiện
ra mảnh đất nhiều tiềm năng này và đã xây dựng hơn 200 biệt thự để tới nghỉ trong những
ngày hè nóng nực ở đồng bằng. Sau khi Pháp rút đi, Sa Pa đã là nơi nghỉ của một số cán
bộ cao cấp của Đảng và Nhà nớc. Năm 1979, chiến tranh biên giới đã phá huỷ hầu hết các
biệt thự ở Sa Pa, chỉ còn 10 công trình giữ đợc nguyên vẹn. Từ năm 1992 - 1993, khi xuất
hiện các nhà nghỉ của một số Bộ, Ban ngành cùng khách nghỉ, chủ yếu là những cán bộ
của các cơ quan Nhà nớc và sự quay trở lại của một số ngời Pháp (cả các nhà nghiên cứu
lẫn khách tham quan du lịch) và sau đó là khách du lịch từ nhiều nớc khác, Sa Pa mới
thực sự trở thành điểm thu hút khách du lịch. Số lợng khách du lịch đến Sa Pa ngày một
gia tăng nhanh chóng. Theo số liệu của Sở Thơng Mại - Du lịch thì từ năm 1995 tới năm
1997, lợng khách du lịch tới Sa Pa đã tăng gần gấp đôi (từ 15.800 lên 30.800), trong đó
khách nớc ngoài tăng gấp hơn hai lần (từ 4.000 lên 9.000).
Các sản phẩm du lịch là những thứ mà khách du lịch lấy làm mục đích hay lý do cho các
chuyến du lịch của mình. Kết quả điều tra của nghiên cứu này một lần nữa lại khẳng định
về sự đa dạng, phong phú của các tài nguyên du lịch của Sa Pa có thể thoả mãn những nhu
cầu thể chất văn hoá tinh thần rất khác nhau của khách. Không những vậy, Sa Pa còn nh
gợi mở cho khách khám phá thêm nhiều điều mới lạ về sự hấp dẫn kỳ thú của nó, nhiều
hơn so với những gì mà trớc khi tới, ngời khách đã đặt mục đích cho mình hay kỳ vọng
cho chuyến đi.
Kết quả điều tra của nghiên cứu này cho thấy có một số nguyên nhân chính áp đảo, vì
chúng mà khách du lịch đã đến Sa Pa. Khí hậu vùng núi mát mẻ, văn hoá dân tộc thiểu số
và phong cảnh thiên nhiên đẹp là những nguyên nhân quan trọng nhất quyết định hành vi
du lịch của phần lớn khách. Trong tổng số 54 khách (gồm 26 ngời Việt Nam và 28 ngời
nớc ngoài) đợc phỏng vấn thì có 37 ngời (68.5%) chọn lý do tận hởng khí hậu mát mẻ, 35
ngời (64,8%) chọn yếu tố tham quan văn hoá dân tộc thiểu số, 34 (62,9%) đến vì phong
cảnh đẹp của tự nhiên.
Những ngời đến Sa Pa với từ 4 đến 6 lý do khác nhau chiếm đa số lợng khách đợc hỏi
(30/54 ngời, bằng 55,6%).
Bảng 1: Lý do chính đến Sa Pa
Value Label Khách trong nớc Khách nớc ngoài
Frequency Percent Frequency Percent
1. Để hởng khí hậu mát 22 84,6 15 53.6
2. Để tham quan VH DT 16 61,5 19 67.9
3. Để thăm quan chợ tình 13 50,0 3 10.7
4. Để chiêm ngỡng cảnh đẹp 11 42,3 23 82.1
5. Hởng môi trờng trong lành, sạch 10 38,5 6 21.4
6. Để gần gũi với thiên nhiên 9 34,6 8 28.6
7. Để th giãn 6 23,0 10 35.7
8. Trốn cuộc sống đô thị 6 23,0 8 28.6
9. Nghiên cứu đời sống DTTS 5 19,2 14 50.0
10. Mua sản phẩm dân tộc thiểu số 3 11,5 2 7.1
11. Để tập luyện dạo chơi 2 7,7 17 60.7
12. Đi bộ đờng dài và leo núi 1 3,8 5 17.9
13. Mua sản phẩm kỳ lạ 1 3,8 2 7.1
14, Nghiên cứu sinh thái môi trờng 1 3,8 1 3.6
15. Kết bạn
3 10.7
16. Khác
1 3.6
Total 26 100,0 28 100,0
Sự khác biệt về mục đích đến Sa Pa giữa ngời Việt Nam và khách du lịch nớc ngoài đợc
một nửa số khách khẳng định (27/54 hay 50%), trong đó tỷ lệ khách nớc ngoài nhận biết
điều này là 15/28 (53,6%), cao hơn ở ngời Việt Nam (12/26 hay 46.1%). Trong số khách
Việt Nam thì những ngời đến Sa Pa lần đầu ít nhận thấy sự khác biệt này hơn (3/14 hay
21,4% ngời đến lần đầu) so với những ngời đến không phải lần đầu ( 9/12 hay 75% ngời
đến nhiều lần đã nhận thấy điều này). Đa số những ngời kinh doanh du lịch ở Sa Pa
(79,3% số đợc phỏng vấn) đã khẳng định có sự khác biệt về lý do đến Sa Pa giữa 2 loại
khách du lịch trong và ngoài nớc. (Bảng 2)
Bảng 2: Công nhận có sự khác biệt về lý do đến Sapa
giữa ngời Việt Nam và khách nớc ngoài
Đối tợng phỏng vấn Số lợng
phỏng
vấn
Không có sự khác biệt Có sự khác biệt
Số lợng % Số lợng %
Khách Việt nam
Trong đó:
26
14
53,8
12
46,2
- Đến lần thứ 1:
- Đến lần thứ 2 hoặc nhiều
hơn:
14
12
11
3
78,6
25,0
3
9
21,4
75,0
Khách nớc ngoàI 28 13 46,4 15 53,6
Những ngời kinh doanh 29 3 10,3 23 79,3
Nhìn chung những nhận định về sự khác biệt trong lý do đến Sa Pa giữa khách Việt Nam
và ngời nớc ngoài của cả 3 nhóm ngời đợc phỏng vấn là tơng đối đồng nhất. Tất cả họ đều
khẳng định điều khác biệt lớn nhất về lý do giữa 2 nhóm khách này là khách Việt Nam
đến Sa Pa chủ yếu là vì khí hậu mát mẻ của vùng miền núi, trong khi nhiều khách nớc
ngoài đến là vì bản sắc văn hoá của dân tộc thiểu số. Cả khách trong nớc, nớc ngoài và
những ngời kinh doanh ở Sa Pa đều chỉ ra rằng một số ngời nớc ngoài đến Sa Pa vì phong
cảnh, để đi bộ tập luyện hoặc leo núi và thởng thức sự trong lành, sạch của môi trờng tự
nhiên, trong khi đó ngời Việt Nam đến là để nghỉ ngơi, th giãn, tránh cái nóng ở vùng
đồng bằng và cuộc sống ồn ào đô thị, có ngời đến để mua bán sản phẩm dân tộc. Từ
những nhận định này có thể thấy rằng bản chất mục đích đến Sa Pa của ngời Việt Nam và
khách nớc ngoài khác nhau về cơ bản: khách Việt Nam đến Sa Pa có xu hớng thoả mãn
nhu cầu về sinh lý sức khoẻ nhiều hơn, trong khi khách nớc ngoài đặt những mục đích
thoả mãn những nhu cầu về văn hoá tinh thần, muốn tìm hiểu về các dân tộc khác và về
những vùng tự nhiên mới lạ hoặc tiến hành loại hình du lịch thể thao nh đi bộ, leo núi.
Cần phải nói thêm rằng mặc dù mặc dù dân tộc thiểu số là một trong các yếu tố quan
trọng hàng đầu có sức thu hút khách và trên địa bàn huyện Sa Pa có 5 nhóm dân tộc thiểu
số chính sinh sống, song trên thực tế, khách du lịch nớc ngoài quan tâm chủ yếu đến các
nhóm dân tộc Mông, Dao và Xa Phó là những nhóm dân nghèo khổ nhất, đặc biệt là ngời
Mông, vì những nhóm này, do những đặc điểm c trú riêng, cũng nh do các hoạt động kinh
tế, đời sống xã hội của họ gần nh tách biệt với thế giới bên ngoài, mà đến nay vẫn còn giữ
đợc nhiều vẻ hoang sơ cổ xa với bản sắc dân tộc rất độc đáo, đối lập với những gì mà con
ngời của xã hội văn minh thờng gặp. Sa Pa lại là nơi mà những nhóm ngời này sống tập
trung chiếm thành phần đa số trong số dân của toàn huyện. Trong khi đó có khách du lịch
ngời Kinh trớc khi đến Sa Pa đã không dự tính tới đặc điểm dân tộc, song một khi đã tới
nơi lại đánh giá cao yếu tố thu hút khách của các dân tộc thiểu số này.
Từ năm 1993 - 1994, trong Nghị quyết của tỉnh uỷ Lào Cai đã nêu về việc phát triển du
lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn của Tỉnh và đã có chủ trơng khuyến khích mọi thành
phần kinh tế đầu t phát triển du lịch ở tỉnh nói chung và Sa Pa nói riêng. Hiện nay, tỉnh
đang tích cực xây dựng các phơng án quy hoạch và phát triển du lịch, trong đó Sa Pa là
một trong những điểm du lịch quan trọng hàng đầu. Chính quyền huyện Sa Pa cũng đang
cố gắng có những phơng án đa du lịch phát triển theo hớng ngày càng đáp ứng các nhu
cầu của khách du lịch hơn, trong đó vai trò của các dân tộc thiểu số cùng truyền thống và
bản sắc dân tộc của họ có một tầm quan trọng đặc biệt.
IV/ Phạm vi không gian ảnh hởng của du lịch trên địa bàn
huyện Sapa
Mặc dù tốc độ tăng trởng của du lịch Sa Pa đạt mức cao và rất cao trong vòng 5 năm trở
lại đây, song có thể thấy rằng phạm vi không gian và cờng độ ảnh hởng của du lịch trên
địa bàn huyện là tơng đối hạn chế và tập trung chủ yếu ở khu vực trung tâm thị trấn, nơi
tập trung hầu hết các khách sạn, nhà nghỉ, nhà hàng, cửa hiệu, các cơ sở dịch vụ văn hoá
tinh thần và hoạt động kinh doanh liên quan đến du lịch, và hầu hết chúng nằm trong tay
ngời Kinh. Chính vì vậy mà phần lớn các chi tiêu của khách du lịch đợc chi trả trên địa
bàn thị trấn, cho những ngời Kinh, trong khi nhiều hoạt động du lịch của khách lại chủ
yếu diễn ra ở vùng ngoại vi, tại các làng bản của ngời dân tộc, với những ngời dân tộc,
hay trong thiên nhiên, tại những vùng có cảnh quan danh thắng tự nhiên, văn hoá độc đáo.
ảnh hởng hay tác động của du lịch ra vùng ngoại vi tới địa bàn của các dân tộc thiểu số
chủ yếu diễn ra theo các tuyến du lịch: Sa Pa - Cát Cát - Phanxipan, Sa Pa - Lao Chải - Tả
Van - Bản Hồ, Sa Pa - Tả Phìn, Sa Pa - Thác Bạc Nhìn chung mức độ tơng tác của du
lịch với lãnh thổ và cộng đồng c dân bản địa có xu hớng giảm từ thị trấn ra ngoại vi.
Khoảng cách tới thị trấn và vị trí địa lý thuận lợi trên các trục giao thông các xã lân cận
thị trấn đã góp phần tạo thêm lợi thế của chúng trong việc cung cấp sản phẩm, thoả mãn
các nhu cầu du lịch đa dạng của khách. San Sả Hồ, Lao Chải và Tả Phìn hầu nh tuần nào
cũng có khách ghé thăm thôn bản. Theo lời của các cán bộ xã và những ngời dân địa ph-
ơng thì vào mùa du lịch (mùa đông đối với khách nớc ngoài và mùa nóng với cả khách
trong nớc lẫn nớc ngoài), ngày nào cũng có khách đến thôn bản và vào thăm các hộ gia
đình, những khách này đã kết hợp du lịch thể thao, thực hiện các cuộc du lịch giao tiếp
với c dân địa phơng, du lịch sinh thái, vãn cảnh thiên nhiên.
Giáp với xã Lao Chải về phía Đông, Đông Nam và Nam, trên tuyến du lịch thiên nhiên -
văn hoá dọc thung lũng sông Hoa Hồ là các xã Tả Van, Hầu Thào, đợc nối tiếp bởi Sử
Pán. ở đây, khách có thể tiếp tục cuộc đi bộ đờng dài của mình và du ngoạn vãn cảnh
thung lũng sông với những cảnh sắc núi rừng thay đổi của thảm thực vật tự nhiên đang đ-
ợc phục hồi, xen lẫn những bản làng dân tộc có vờn, ruộng bậc thang. Khu vc giáp ranh
giữa Tả Van, Hầu Thào của ngời Mông có bãi đá cổ trải dọc sờn núi với những bút tích
mà đến nay các nhà khoa học còn cha xác định đợc niên đại cũng nh chủ nhân của chúng.
Điều này vẫn đang là câu hỏi mở đối với các nhà nghiên cứu và đây cũng là yếu tố kích
thích sự tò mò của khách viễn du. Bổ sung cho danh mục dân tộc thuần nhất Mông của
Lao Chải là xã Tả Van. ở đây có bản ngời Dao với cầu Mây cắt ngang thung lũng sông
Hoa Hồ là điểm du lịch quan trọng trên tuyến, thờng xuyên có khách đến thăm. Nửa Tây
Nam của Tả Van là các thôn ngời Mông nằm trong khu vực rừng bảo tồn Hoàng Liên Sơn
và là một trong những tuyến đờng khách có thể hành trình tới đỉnh Phanxipăng. Tuy vậy,
theo lời của c dân địa phơng, ở thôn này một năm khách chỉ tới và ghé thăm chừng 3 đến
4 lần, ngời dân cũng không có gì để bán và cũng không có dịch vụ gì để có thể thu lợi từ
khách.
Mặc dù thôn của ngời Giáy có vị trí thuận lợi hơn so với các thôn khác trong xã Tả Van
nhng khách nớc ngoài thờng chỉ đi qua bản mà ít ghé vào thăm các hộ ở đây. Nguyên
nhân chính là vì ngời Giáy tuy chiếm một tỷ lệ nhỏ của dân số nhng thực ra họ thuộc
nhóm các dân tộc văn minh có nguồn gốc từ Trung Quốc có trình độ phát triển và dân trí
cao hơn vì thế ít đợc khách nớc ngoài quan tâm. Song họ lại có thể thu hút sự tò mò hiểu
biết của khách du lịch trong nớc.
Cũng tơng tự ngời Giáy, dân tộc Tày, Nùng không thu hút sự chú ý đặc biệt của khách
đến Sa Pa. Vì thế, các xã nằm xa trung tâm nh Thanh Kim, Thanh Phú, Nậm Sài, Bản
Hồ ít có những gì độc đáo, khác với những xã thợng huyện nói trên để có thể gây sức
hấp dẫn đặc biệt đối với khách. Khoảng cách xa tới trung tâm (trên 15km) đã làm tăng
thêm sự hạn chế của số lợt khách đến thăm. Theo cán bộ chính quyền xã Bản Hồ, hàng
năm chỉ có khoảng 6 -7 đoàn khách đến bản, với số lợng mỗi đoàn từ 2 đến 10 ngời, chủ
yếu là đi qua xã để đến Nậm Cang, nơi có ngời Xa Phó. Những năm trớc, khi cha có chủ
trơng quản lý nghiêm ngặt việc khách ở lại qua đêm thì đôi lúc những đoàn khách này có
thể dừng chân nghỉ đêm trong xã, nhng thờng thì chỉ nghỉ lại ở vài nhà cố định, là những
hộ có những mối quan hệ đã đợc thiết lập với những ngời dẫn đờng. Phần lớn dân c còn
lại trong xã hầu nh ít có ý niệm gì về du lịch cũng nh về ảnh hởng và tác động của chúng.
Do ảnh hởng của du lịch, nguy cơ thơng mại hoá các nét văn hoá truyền thống đang diễn
ra ở các cộng đồng dân tộc của các xã xung quanh khu vực thị trấn đã khiến khách du lịch
nớc ngoài có xu hớng thực hiện những cuộc hành trình xa hơn để tới những nơi mà bản
sắc còn hoang sơ hơn, vì vậy, tác động không gian của du lịch đang đợc lan truyền kiểu
sóng trên bề mặt lãnh thổ của huyện.
Nửa phần phía bắc huyện từ thị trấn Sa Pa, chịu ảnh hởng không đáng kể của hoạt động
du lịch. ở đây, ngoài Tả Phìn là tuyến du lịch quan trọng đã có bề dày lịch sử, chỉ có Thác
Bạc nằm ở cạnh quốc lộ 4D, thuận tiện về giao thông, có sức hấp dẫn đối với khách, mà
chủ yếu là thu hút khách trong nớc. Song tỷ lệ khách đến tham quan so với lợng khách
chung không phải là cao, vả lại ít khi khách dừng chân vào thăm thôn bản và các hộ gia
đình nh ở các tuyến khác.
Sa Pả, Trung Chải và Tả Giàng Phình do không có gì đặc biệt có thể bổ sung cho danh
mục sản phẩm kỳ thú gây sức hút đối với khách, một khi thời gian lu trú của họ tại Sa Pa
là khá ngắn mà việc tham quan trên các tuyến chính, quen thuộc thì lại đã lấp đầy chỗ
trống cho những kỳ vọng của các chuyến viễn du ngắn hạn này. Vả lại, ngoài trục xa Sa
Pa, khoảng cách khá xa tới thị trấn và sự không quen thuộc đối với nhóm hớng dẫn viên
du lịch càng khơi sâu sự cách trở của địa phận phía Bắc nói chung trong hiểu biết và nhận
thức của khách du lịch Sa Pa. Một mặt, do sự tiếp xúc trực tiếp với khách còn là hạn chế
và mặt khác do sự quản lý cộng đồng tốt nên ngoại trừ một số ít ỏi các bà hay có khi các
phụ nữ đi bán hàng rong cho khách du lịch tại thị trấn, thì ở các xã này cha thấy hiện tợng
có trẻ em dân tộc lang thang ngoài thị trấn nh các xã nằm trên các tuyến du lịch chính.
Sự tiếp xúc thờng xuyên với khách ở những vùng lân cận Sa Pa có thể là nguyên nhân
chính giải thích cho việc những xã này là những nơi có số lợng những ngời dân thiểu sổ
Mông và Dao tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch nh bán hàng rong hoặc trẻ lang
thang ngoài thị trấn là lớn nhất, trớc hết là Lao Chải, Tả Phìn, sau đến San Sả hồ rồi Hầu
Thào, Tả Van
Có thể nói lợi ích lớn nhất mà ngành du lịch đem lại là lợi ích kinh tế. Lợi ích này đã đợc
phân phối một cách rất chênh lệch giữa các khu vực lãnh thổ và cũng nh giữa các nhóm
dân tộc khác nhau. Điều này phù hợp với nhận định chung của chính quyền huyện, xã,
của những ngời đứng đầu các cộng đồng thôn, xã cũng nh của ngời dân thuộc các thành
phần xã hội hay thuộc các nhóm dân tộc khác nhau. Hầu hết họ đều cho rằng thị trấn và
ngời Kinh ở thị trấn là nơi thu đợc lợi nhiều nhất từ du lịch. Số ngời tuyệt đối và tỷ lệ tơng
đối của những ngời thiểu số tham gia trực tiếp và đợc hởng lợi từ du lịch rất nhỏ bé so với
ngời Kinh thị trấn và càng nhỏ nếu đem so với địa bàn chung và tổng số c dân của huyện,
hầu nh chỉ liên quan tới ngời Mông và ngời Dao, phần nào đó là ngời Giáy. Các nhóm dân
tộc khác nh Tày, Xa Phó gần nh cha chịu ảnh hởng gì. Một cách tơng đối, tơng ứng với
những địa bàn diễn ra các hoạt động du lịch, tiêu thụ các sản phẩm du lịch, có thể nói, các
xã nh Lao Chải, Tả Phìn, San Sả Hồ là những xã chịu tác động nhiều nhất nhng cũng đợc
hởng lợi nhiều nhất, có nhiều ngời tham gia vào du lịch nhất. Sau đó là các xã Hầu Thào,
Tả Van, Sử Pán. Tiếp đó nữa là các xã nh Bản Hồ, Bản Khoang, Nậm Sài. Các xã còn lại
rất hãn hữu có khách và hầu nh ảnh hởng của du lịch còn cha chạm tới những nơi này,
ngoại trừ một số ngời đến Sa Pa vào những ngày cuối tuần để bán một số sản phẩm của
mình. (xem bản đồ 1)
V/ Những tác động tích cực hay lợi ích của du lịch
A. Khu vực thị trấn và những ngời Kinh kinh doanh:
Những lợi ích mà du lịch đem lại cho thị trấn Sa Pa và những c dân của nó ít có gì khác
biệt so với những gì ta đã biết và quá quen thuộc với công nghiệp du lịch. Sự phát triển
của ngành du lịch ở Sa Pa, mà yếu tố then chốt là sự tăng nhanh số lợng khách du lịch
đến, đã thúc đẩy đầu t, kéo theo sự bùng nổ của các khách sạn, nhà hàng, các cơ sở dịch
vụ, hạ tầng kỹ thuật, xã hội. Kết quả là bộ mặt của thị trấn, chỉ trong vòng vài năm, đã
thay đổi một cách mau chóng. Đôi lúc, đôi nơi còn khó có thể nhận ra những cảnh quan
đô thị cũ đã tồn tại ở đây hàng chục năm. Sự tập trung lợi nhuận thu đợc trên địa bàn thị
trấn và sự gia tăng nhanh chóng của lợng khách tới Sa Pa dờng nh đã tạo nên cảm giác về
viễn cảnh đầy hứa hẹn đối với các nhà đầu t. Không chỉ những ngời địa phơng mà cả
những nhà kinh doanh t nhân cùng các cơ quan từ các vùng khác đã đổ xô tới Sa Pa đầu t
xây dựng và tiến hành các hoạt động kinh doanh buôn bán hay dịch vụ khác nhau phục vụ
du lịch. Cuộc sống của Sa Pa trở nên sôi động, hoà nhập chung vào quá trình phát triển và
chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội của đất nớc. Hàng hoá ở đây trở nên phong phú hơn.
Do điều kiện cung cầu đợc cải thiện mà các hàng hoá từ nơi khác tới Sa Pa trở nên rẻ hơn,
dễ mua hơn. Phần lớn những ngời dân cũ của thị trấn không muốn bỏ lỡ cơ hội khai thác
lợi ích từ du lịch. Bằng cách này hay cách khác, họ đã nỗ lực để tham gia trực tiếp hay
gián tiếp vào ngành công nghiệp đầy béo bở này. Theo số liệu thống kê của tỉnh, thì số l-
ợng t thơng và dịch vụ t nhân của cả huyện Sa Pa đã tăng từ 102 hộ trong năm 1991 lên
346 hộ trong năm 1995 hay gần 3,4 lần trong vòng 4 năm
. Có thể nói hầu hết sự thay đổi
này đã xảy ra trên địa bàn thị trấn.
Để đáp ứng nhu cầu phát triển của ngành du lịch và cũng để tạo khả năng khai thác nguồn
lợi từ du lịch, chính quyền địa phơng đã có những nỗ lực trong định hớng qui hoạch, đầu
t phát triển các cơ sở hạ tầng vật chất kỹ thuật, hệ thống đờng xá giao thông cho thị trấn
và các tuyến du lịch chính, xây dựng một số dự án đầu t phát triển các điểm du lịch. Việc
cấp điện, dịch vụ thông tin bu điện đã đợc cải thiện cơ bản. Các vấn đề cấp thoát nớc và
thu gom rác thải đang trong giai đoạn tiến hành đầu t. Một số cơ sở dịch vụ văn hoá và
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét