Từ Điển Thảo Mộc Dược Học

Thông khiu và Tái sinh Thn : dùng trong các trng hp b bt tnh, tê ni
t hay phong git, cng hàm do m d ; thng phi hp vi T tân
(Radice Asari= xi xin), bng cách thi bt vào mi.
Phát tán khi u và làm gim sng phù :  tr các mn nht mi bt u
ng y hay nht sng mà m không thoát ra c To giác c dùng phi
p vi Kim Ngân hoa Flos Locinerae Japonica (jin yin hua), khi nht bt u
ng ty; và vi R Bch ch Radix Angelicae dahuricae (bai zhi) khi nht có
 mà không thoát ra c.
Khi dùng di dng 'thuc nhét hu môn, B kt có tác dng x, tng xut
giun a
Gai B Kt :
ông dc dùng Gai B kt (Spina Gleditsiae) (To Giác Thích = Zao jiao ci)
làm mt v thuc riêng. To Giác Thích c xem là có v cay, tính m, tác
ng vào các kinh mch thuc Can và V.
o Giác Thích có kh nng làm gim sng phù, thoát m, tái to huyt và
gim khi u. Gai B kt thng c dùng vào giai n khi phát ca nht
giúp to m và làm v ming ca nht ung. Gai B kt cng tng xut
phong, dit ký sinh trùng, nên c dùng tr 'hc lào' và phong cùi. Không
c dùng ni phù n có thai hay khi nht ã v ming.
 kt trong Nam dc :
 kt c s dng khá ph bin trong Dc hc c truyn Vit Nam và
trong sinh hot dân gian :
Qu B kt em ngâm hay nu ly nc  gi u, làm sch gu, mt tóc.
c nu B kt dùng  git qun áo len, d không làm phai mu hay
hoen .
Qu B kt (c ht) t cháy, tán thành bt , thi vào mi  tr trúng
gió,hôn mê, bt tnh; có th phi hp vi Bc hà giúp mau ht hi, hi tnh.
Xông khói B kt có th giúp tr nght mi, khó th.
 kt t (tn tính), tán thành bt, trn vi du mè làm thuc nhét hu
môn, giúp thông hi t rut (trung tin sau khi m; thông i tin, tr giun
kim.
Qu B kt tán thành bt mn, p vào chân rng  tr sâu rng, làm nhc
ng.
c ngâm b kt dùng gi cho tr tr chóc u, có thp thêm bt B
t à t thành than  giúp mau lành
Tài liu s dng :
Chinese Herbal Medicine Materia Medica (Dan Bensky)
Oriental Materia Medica (Hong-Yen hsu)
n Cây thuc Vit Nam (Võ vn Chi)
Jade Remedies (Peter Holmes)
Medicinal Plants of China (J Duke & E Ayensu)
i b trng, Ci trng
hay
Bok Choy
cây rau rt thông dng
::: DS Trn Vit Hng :::
Trong s nhng cây thuc i gia ình Cruciferes (nh ci bp, ci c, ci xanh ) bok choy
có thc xem là cây rau có v ngon, và d s dng nht khi nu n. Bok choy trc ây ch có
t ti các Ch thc-phm Á ông nhng nay ã hu nh là mt món hàng thng nht ngay
i các ch M. Tên gi Chinese cabbage ã gây nhiu nhm ln cho ngi s dng vì gi chung
không nhng cho hai loi thông dng Brassica rapa var chinensis và B. rapa var. pekinensis.mà
còn cho ngng loi khác ít gp hn nh B.rapa var parachinensis, B. rapa ssp chinensis var
rosularis.
 d phân bit, nên ghi nhn ting Trung hoa  gi chung các loi rau là cai (thái) (nu
nói theo ting Qung ông s là choy hay choi), không có ting n c  gi bp ci, và các
loi ci c gi bng tên kép  mô t hính dáng, màu sc Do ó Bch thái = Bai cai (Ting
Qung ông là Pak choi) ngha là Rau trng hay ci trng và i bch thái hay Da bai cai là Rau
trng ln
Các cây rau ci c phát trin ti Trung Hoa song song vi các loi rau ci bên Âu châu và
ng c lai to  bin i thành rt nhiu dng Ci trng sau ó t Trung Hoa ã n bán
o Triu Tiên và Nht vào cui th k 19 : ti Nht, Ci trng hay Hakusai ã c bin i 
thích ng vi khí hu (Lá to hn và màu xanh hn, nhn và phn lõi có màu vàng nht)
Tên khoa hc và nhng tên thông dng :
§ Brassica rapa ssp chinensis , thuc h thc vt Brassicaceae.
§ Nhng tên thng gi : Pak choi, Baak choi, Chinese White
Cabbage, Chinese Mustard cabbage, White Celery Mustard
§ i Pháp : Chou de Chine
c tính thc vt :
i b trng thuc loi tho hng niên hay lng niên, cao 25-70 cm, có khi n 1m. R
không phình thành c. Lá  gc to màu xanh nht, có gân gia trng, lá trng thành có th dài
n 40-50 cm; phin lá hình bu dc, nhn mc theo ti gc nhng không to ra cánh các lá
trên hình mi giáo. Hoa mc thành chùm  ngn, màu vàng ti, dài 1-2 cm. Qu 4-11 cm. Ht
tròn nh màu nâu tím 1 gram ht cha n 300 ht, có kh nng ny mm kéo dài n 5 nm.
Có nhiu ging c trng và lai to :
§ Ging có lá mc sát nhau to thành bp dài : var. cylindrica
§ Ging có lá to thành bp tròn : var. cephalata
§ Có loi không to bp ch có ít lá : var. laxa
i Vit Nam, ci b trng rt thông dng. Rt nhiu ging ã c du nhp t Trung Hoa
và a phng hóa nh cài Trung kiên, ci Nht Tân, ci H Nam Mt s ging c phân bit
do màu sc hay hình dng ca lá nh Ci trng lá vàng, ci trng lá xm ci trng tai nga.
Ngoài ra còn có ci dài Nam Kinh, Hàng châu, Giang tô
i Nht, t ci trng Hakusai, ã có thêm nhng ging a phng Santo-sai, Hiroshima-na
(không thy bán ti các nc Phng Tây).
i trng ngon nht là thu hái khi còn non, chiu dài chng 15 cm : lúc này ci c gi là
baby bok choy
Ngoài ra nên ghi nhn cây Brassica rapa chinensis var parachinensis, là loi ã c chuyn
i thành Bp ci tr hoa
= Flowering white cabbage, hay 'Thái tâm'= Cai xin (ting Qung ông
là Choi sam=Choy sum), c trng  ly cng hoa, rt c a chung ti HongKong và vùng
Nam Trung Hoa, bán lá ct thành tng bó, có hoa nh màu vàng, cng màu xanh Choi sum rt
ging vi phn trong rut ca Bok choy. Phn tâm ca Choi sum còn có thêm vng nh, n
ngon hn phn lá bên ngoài.
Loi B. rapa spp chinensis var rosularis hay Chinese flat-headed cabbage = Wu ta cai
(Qung ông là taai gwoo choi), thng gi là Ci Thng hi, mc phát trin nh mt da ln,
lan rng trong vòng 30 cm bán kính và ch mc cao 5 cm lá tròn, cng lá xanh lc .
Thành phn dinh dng :
100 gram phn n c cha :
Rau Ti Rau Nu Chín
Calories 13
12
Cht m 1.50 g 1.56 g
Cht béo 0.20 g 0.60 g
Cht x 0.60 g 0.60 g
Calcium 105 mg 93 mg
t 0.80 mg 1.04 mg
Magnesium 19 mg 11 mg
Phosphorus 37 mg 29 mg
Potassium 252 mg 371 mg
Sodium 65 mg 34 mg
Beta Carotene 3000 IU 2568 IU
Thiamine (B1) 0.040 mg 0.032 mg
Riboflavine (B2) 0.070 mg 0.063 mg
Niacin (B3) 0.500 mg 0.428 mg
Ascorbic acid 45 mg 26 mg
 phng din dinh dng, Ci trng có thc xem là ngun cung cp Calcium, St và
Potassium cho c th. Lng Vitamin A trong rau cng áng chú ý, vì giúp thêm làm sáng mt.
Rau hu nh không cung cp calories và rt ít cht béo nên là cây rau thích hp cho nhng
ngi mun gim cân
c tính và công dng :
ng nh các cây rau trong i gia ình Brassica (Cruciferes), Cãi trng là mt ngun cung
p các glucosinolates : nhng cht này c thy gii bi myrosinase, có sn trong cây và c
phóng thích trong giai-n bin ch và tn tr. Các cht c thy gii là nhng isothiocyanate
nh sulforaphane có khà nng c ch mt s hóa cht gây ung th, và có thêm tác dng chng
oxy-hóa giúp c th chng li các tin trình lão hóa.
i trng c xem là mt cây rau thc phm có tình dng sinh, giúp trng-v, thanh
nhit, li tiu, chng sng. Ht ci trng có tính kích thích giúp d tiêu, nhun trng.
§ i Vit Nam : Ci trng c dùng làm thuc thanh nhit tr các chng ni nhit
a ngi ln và tr em : môi khô, li  sinh cam, sng chân rng, khô c hng Có
th xay ci trng ly nc ung hay nu nc ci trng pha sa cho tr.
§ i Triu tiên : Ci trng là thành phn chính ca món 'Kim chi' (ci trng mui ,
 lên men).
§ i Nht, Hakusai còn c mui  gi lâu, dùng n hàng ngày và nu trong
nhiu món thông dng.
§ Theo Khoa dinh-dng mi ca Trung Hoa : Ci trng c xp vào loi thc
phm có tính bình hay tính mát, thích hp cho nhng trng hp 'nhit'. Nc ép t ci
trng có th dùng  tr các bnh ung loét bao t (Xay hay vt 2-3 lá ci trng ti, ly
c ct, hâm cho m, và ung mi ngày 2 ln trong 10 ngày  trau bao t).
Tài liu s dng :
§ Pharmacodynamic basis of Herbal Medicine (M. Ebaldi)
§ Prevention Magazine's Nutrition Advisor.
§ Chinese Natural Cures (Henri Lu)
Giá Tr Dinh Dng
và
c Tính
a
Rau Xà-Lách
::: DS Trn Vit Hng :::
t nhiu cây rau thông thng, thuc nhiu loài thc vt khác nhau , c gi
chung di tên Sà lách. Ngay tên gi ca Sà lách (Lettuce) trong sách v Anh
 cng bao gm nhiu cây rau hình dáng khác nhau
Tên Lettuce hin dùng  ch nhóm rau thuc gia ình Lactuca, h Thc vt
Asteraceae. Nhng cây rau sà lách khác c gi chung là Salad Greens bao
m các cây rau nh Arugula, Belgian endive, Chicory, Chard , Escarole
Tên khoa hc và nhng tên thông dng :
Tên thc vt Lactuca phát xut t ting la-tinh 'lac' , ngha là 'sa' do t cht nha
c nh sa tit ra t thân cây rau. Sativa
là  s kin cây rau ã c trng t rt lâu
i. Tên Anh' lettuce' do t ting la-tinh mà ra.
Tên gi ti các ni : Laitue cultivée (Pháp), Lattich (c), Latouw (Hoà Lan), Salat
an mch), Lattuga (Ý), Lechuga (Tây ban Nha)
Vì cht 'sa' trong lettuce c cho là có tính kích dc (aphrodisiac) nên ngi Ai-
p ã dùng rau lettuce  dâng cho Thn Min (coi sóc vic phì nhiêu, sanh  nhiu).
Trong Th k th 7 trc Tây lch, ngày Hôi mng Phì nhiêu ti Hy lp hay Ngày hi
Adonis, lettuce c trng trong chu và em ra din hành  mng cho s phì nhiêu
nhng chu cây lettuce này, gi là Vn hoa Adonis, có l là ngun gc cho vc trng
cây trong chu, bày quanh nhà ti Âu châu
Cây lettuce hoang di (Lactuca serriola) có l phát xut t quanh vùng a trung
i, và ã là mt cây rau n t thi Ci. Lettuce thuc chung gia ình thc vt vi các
cây Cúc và Gai sa, nhng dng cây khi u có cng dài và lá to. Cây xut hin trong
nhng khu vn ti La Mã và Hy lp t khong 500 nm trc thi Ki-Tô giáo, nhng
lúc ó c xem là món sang trng dành cho ngày L hi, hay cho gii quý tc. Antonius
Musa, Y s riêng ca Hoàng  Augustus, ã biên toa dùng lettuce làm thuc b dng
Hoàng  Domitian ã sáng ch ra nc st trn lettuce (salad dressing), và lettuce ã tr
thành món n 'hors d'oeuvre' thông dng. Horace, sau ó, ghi chép rng ' mun thành mt
bàn tic cho úng ngha, bt buc phài có món salad (lettuce) hay c ci (radish)  khai
 '
i Trung ông, các nhà Vua Ba tã bit dùng lettuce t 550 BC
Columbus ã a ht ging lettuce n Châu M vào nm 1493 và cây rau ã
phát trin nhanh chóng ngay t nm 1494 ti Bahamas, n 1565 cây tr thành loi rau
thông dng nht ti Haiti và cây n Ba Tây t 1610. Ti Hoa K, lettuce cng theo chân
các tay thc dân và n 1806 ã có n 16 loài lettuce c trng ti các nhà vn M,
 sau ó tr thành loi cây hoa màu áng giá nht và 85 % sn lng ti M là do Vùng
phía Tây cung cp : California, Arizona, Colorado, Washington, Oregon và Idaho
Nhiu chng loi sau ó ã c lai to, cho nhng cây rau hình dáng thay i, t lá
úp li nh bp ci n lá xon, lá mc dài
Lettuce c xp thành 5 nhóm thông dng gm : Crisphead (Iceberg); Butterhead
(Boston, Bibb), Cos (Romaine), Lá (Bunching) và Cng
Riêng Á châu có loi Asparagus lettuce hay Stem lettuce, còn có thêm tên tiêng là
Celtuce.
§ Crisphead lettuce hay Iceberg lettuce (L. sativa var. capitata)
(Ti Âu châu, nhóm sà lách này còn c gi là Cabbage lettuce : Tên Pháp là
Laitues pommées; c là Kopfsalat; Ý : Lattuga a cappucino; Tây ban Nha : Lechuga
acogollada ). Ti Vit Nam, ây là cây rau chính thc mang tên Xà lách ( loài có lá xp
vào nhau thành mt u tròn trông nh ci bp c gi là Xà lách à lt)
ây là loi sà lách lettuce thông thng nht, nhng i ít có giá tr dinh dng nht
trong các loi sà lách. Tên 'Iceberg' là do  phng thc chuyên ch rau trong thng
mãi : thng dùng các toa xe la cha nc á  cho rau gic  dòn. a s sà lách
loài Iceberg c trng ti California và chi phân phi ti các ni khác.
Lettuce Iceberg có lá ln, dòn, xanh nht. Bp sà lách tng i chc, v nht. ây là
t trong nhng loài rau b dùng nhiu hóa cht nht trong khi nuôi trng.
Cây thuc loi thân tho, hng niên, có r tr và có x. Thân hình tr , thng có th
cao n 60 cm, phân nhánh  phn trên. Lá  gc xp hình hoa th. Ni cây trng, lá to
thành búp dy c hình cu; lá màu xanh lc sáng, gn nh tròn hay hi thuôn, dài 6020
cm, rng 3-7 cm, mép có rng không u. Hoa mc thành cm, hình chùy  ngn, màu
vàng. Qu thuc loi b qu, nh và dp, màu xám có
khía
§ Butterhead lettuce : Bibb và Boston
lettuce
Hai loi thông dng nht trong nhóm
'butterhead' là Bibb và Boston. Sà lách Bibb thuc
loi sà lách u tròn, nh, lá ging nh cánh hoa hng, và
c tên  ghi nh John Bibb (t Kentucky), ngi ã
lai to ra ging rau này. Lá mm, màu xanh lc xm, ôi
khi có màu nâu  ni mép lá, càng vào trong lõi lá càng xanh nht ln. Khá dòn, hng
 thm ngon ngt. c xem là loi ngon nht và t nht trong các loi sá lách
lettuce. Lettuce loi Boston, ln bng trái banh softball, u bp tng i ít chc, lá có
m giác hi nht. Lá bên ngoài xanh m, bên trong chuyn v màu trng, nht là ni
lõi. Sá làch Boston không dòn lm, nhng lá mm và ngt, lá càng bên trong gn lõi càng
ngt du.
§ Romaine hay Cos lettuce (Lactuca sativa var.
longifolia)
(Tên gi ti các ni : Pháp là Laitues romaines; c :
Romischer oder Bind-Salat; Ý : Lattuga romana; Tây ban
Nha : Lechuga romana )
i Vit nam, cây c gi là Rau dip.
Sà lách Romaine có u tng i lng, dài và dng
hình tr, lá rau rng cng có màu t xanh vàng nht  gc
chuyn sang xanh m v phía ngn. Lá rau ri hình thuôn dài, có dng chic mung, tuy
rau có v thô, nhng tng i ngt, lá phía trong mm và nhiu hng v hn. Tên
Romaine, có l do  vit sai ch Roman, ngay tên Cos, do t tên hòn o Kos (Hy lp),
i sanh ra ca Y s Hippocrates, cng là ni ngi La mã ã tìm ra cây rau sà lách loi
này. ây là loi có giá tr dinh dng cao nht.
Cây thuc loi thân tho, lng niên, có thân thng, hình tr. Lá mc t gc thân,
càng lên cao càng nh dn. Lá  gc có cung, lá  thân không cung. Khác vi xá lách 
m lá không cun bp, và mm màu xanh xm. Hoa hp thành chùy ôi, màu vàng.
Qu loi b qu , dp, màu nâu.
Rau dip c du nhp t Âu châu  trng ti Vit Nam và có nhiu chng nh
Dip vàng, dip xanh, dip li h
§ Leaf lettuce hay Sà lách bó, lá ri
ây là loi sá làch thng trng trong các
n nh, t gia. Sá lách loi này có lá thng, son hay
cun  màu t xanh sáng,  xm n màu
ng  khá ngon, nhng khó tn tr và chuyên ch
§ Sá lách Á châu : Asparagus lettuce hay Stem
lettuce= Celtuce
ây là loài sá lách ca Trung Hoa . Nm 1938, mt
nhà Truyn giáo ti vùng Tây Trung Hoa, gn biên gii
Tây tng, ã gi mt ít ht ging v cho mt nhà vun Hoa
. Cây c t tên là Celtuce vì hình dng có v ging
nh mt cây lai to gia Cn tây (Celery) và Lettuce Cây
rau hin c trng ti Hoa K. Sà lách Celtuce cho lá
xanh nht dng hoa : v có v ging các loi Romaine và
Cos. Lá già có nha, khin có vng. Cây phát trin có
ng dài có thn 1.5 m. Cng, ging nh cng cn tây
gic v ngt cho n khi cây tr hoa. Mun n cho
ngon, nên hái cng khi phn chân cng ln ti a 2.5 cm
ng kính, cn tc b v có cha nha ng
Ti Trung Hoa, celtuce c gi là Wo ju và mt s chng loi c trng, có
nhng tên các nhau nh :
§ Wo jun sun (Lettuce bamboo shoot) , thân bp dày có thn nh mng.
§ Qiu ye wo ju (Cu dip) : hình dng ging bp ci.
§ Zhou ye wo ju (Châu dip), hay thông thng hn là Sheng cai
§ Chang ye wo ju (Trng dip), hay Chun cai.
Thành phn dinh dng: 100g phn n c cha:
Iceberg
Bibb/Boston Leaf Romaine Celtuce
Calories 13 13 18 16 22
Cht m 1.01 g 1.29 g 1.30 g 1.62 g 0.85 g
Cht béo :0.19 g 0.22 g 0.30 g 0.20 g 0.30 g
Cht s 0.53 g n/a 0.70 g 0.70 g 0.40 g
Calcium 19 mg n/a 68 mg 36 mg 39 mg
t 0.50 mg 0.30 mg 1.40 mg 1.10 mg 0.55 mg
Magnesium 9 mg n/a 11 mg 6 mg 28 mg
Phosphorus 20 mg n/a 25 mg 45 mg 39 mg
Potassium 158 mg 257 mg 264 mg 290 mg 330 mg
Sodium 9 mg 5 mg 9 mg 8 mg 11 mg
m 0.22 mg 0.17 mg n/a n/a n/a
ng 0.028 mg 0.023 mg n/a n/a n/a
Manganese 0.151 mg 0.133 mg
Beta-carotene (A) 330 IU 970 IU 1900 IU 2600IU 3500 IU
Thiamine (B1) 0.046 mg 0.060 mg 0.05 mg 0.1 mg 0.055 mg
Riboflavine (B2 0.030 mg 0.060 mg 0.08 mg 0.1 mg 0.075 mg
Niacin (B3) 0.187 mg 0.3 mg 0.4 mg 0.5 mg 0.4 mg
Pantothenic acid 0.046 mg n/a 0.2 mg n/a n/a
Pyridoxine 0.04 mg n/a n/a n/a n/a
Folic acid 56 mcg 73.3 mcg 135.7 mcg n/a
Ascorbic acic (C) 3.9 mg 8 mg 18 mg 24 mg 19.5 mg
Thành phn hoá hc:
Trong lá lettuce (Lactuca sativa) có nhng enzyme nh :
§ Lettucine , thuc loi protease có nhng hot tính loi trypsine, ly gii
casein
§ Succinic semialdehyde dehydrogenase (SSADH).
Ngoài ra còn có :
§ Lactucarium ( nha ca cây, khi  ngoài không khí, chuyn sang màu
nâu). ây là mt hn hp cha mt lactone loi ssesquiterpen: lactucin (0.2%),
t tinh du bay hi, caoutchouc, mannitol và lactucerol (taraxa sterol). Trong
nha còn có lactucerin là cht chuyn hóa acetyl ca taraxasterol Các báo cáo
cho rng Lactucarium có cha Hyoscyamine ã b bác b.
§ Chlorophyll, Asparagin
t sc tính dc hc:
Cht nha trng ly t các cây Lactuca virosa (Xà lách hoang) và lactuca sativa
var capitata , còn c gi là Lettuce opium.
n ây trên th trng 'Health Food' , lettuce opium c qung cáo là có tác dng'
kích thích', thay thc ma túy có th dùng 'hút' riêng hay phi hp vi cn sa  tng
thêm  'phê'! Mt s thành phm nh Lettucine, Black Gold, Lettucene, Lettuce Hash,
Lopium có cha các cht chuyn hóa t sà lách, phn chính là Lactucarium
, phng
thc s dng là hút bng ng v hay bng u bát (kiu hút thuc lào), thng cn phi
'nut hi' : có th có mt so giác nh loi hallucinogic. Tuy nhiên các nghiên cu dc
c cha
chng minh c hot tính này : Tuy lactucin và lactucopicrin có nhng tác
ng gây trm cm và trn an thn kinh trung ng, nhng các cht này u ít n nh và
có rt ít hay hu nh không có trong các ch phm k trên.
Tác dng trên Nm candida :
Cht nha Sà lách có khà nng ngn chn s tng trng ca Candida albicans bng
cách to ra s hy bin ni thành phn t bào cht ca nm, tác ng này c cho là do
 các enzymes loi glucanase có trong nha sá lách (Nghiên cu ti Laboratoire de
Botanique et Cryptogamie, Faculté de Pharmacie, Marseille, Pháp Trên Mycoses S
Jul-Aug 1990).
t s phng thc s dng trong Y-dc dân gian :
Xà lách c xem là có v ngt/ng có nhng tác dng gii nhit, lc máu, khai v
(khi n vào u ba n, có tác dng kích thích các tuyn tiêu hóa), cung cp khoáng cht,
gim au, gây ng nên c dùng trong các trng hp thn kinh cng thng, tâm thn
suy nhc, au bao t
Rau dip c xem là có vng, tính lnh, có tác dng bi b gân ct, li cho tng
ph, thông kinh mch làm sáng mt, giúp d ng .
c hc c truyn Trung hoa dùng nha sà lách thoa ngoài da tr các vt thng
có m; ht dùng giúp sinh sa ni sn ph; hoa và ht giúp h nóng st.
Tài liu s dng :
§ The Review of Natural Products (Facts and Comparison)
§ The Whole Foods Companion (Dianne Onstad)
§ Vegetables as Medicine (Chang Chao-liang)
§ The Vegetable Garden (MM Vilmorin-Andrieux).
§ The Oxford Companion to Food (Alan Davidson)
§ Web site ca Th vin Quc Gia HK : PubMed

Xem chi tiết: Từ Điển Thảo Mộc Dược Học