Cầu tiền và hệ quả đối với chính sách tiền tệ ở Việt Nam

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Viết tắt Nguyên văn
NHNN Ngân hàng Nhà nước
NHTW Ngân hàng Trung ương
FED Cục dự trữ Liên bang Mỹ (Federal Reserve System)
NHTM Ngân hàng thương mại
NHTM CP Ngân hàng thương mại cổ phần
NHTM NN Ngân hàng thương mại Nhà nước
NHNo& PTNT Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn
CSTT Chính sách tiền tệ
NSNN Ngân sách Nhà nước
CCTT Cán cân thanh toán
VNĐ Việt Nam đồng
USD Đôla Mỹ
M1
Tổng khối lượng tiền hẹp (tổng lượng tiền mặt ngoài hệ
thống ngân hàng và các khoản tiền gửi không kỳ hạn)


M2
Tổng phương tiện thanh toán (tổng lượng tiền mặt ngoài
hệ thống ngân hàng + tiền gửi bằng VNĐ và bằng ngoại
tệ của dân cư, DN tại các NHTM)
MB
Tổng khối lượng tiền cơ sở (tiền mặt ngoài NHNN và tiền
gửi của các tổ chức tín dụng tại NHNN) (Monetary Base)
MS Tổng cung ứng tiền tệ (Money supply)
TTTC Thị trường tài chính
ECM Mô hình hiệu chỉnh sai số (Error Correction Model)
VECM
Mô hình véc tơ hiệu chỉnh sai số
(Vector Error Correction Model)
PAM
Mô hình hiệu chỉnh từng phần
(Partial Adjustment Model)
VAR Mô hình véc tơ tự hồi quy (Vector Autoregressive Model)
IMF Quỹ tiền tệ quốc tế (International Monetary Fund)
WTO Tổ chức thương mại thế giới (World Trade Organization)
GSO Tổng cục thống kê (General Statistics Office)
CIEM
Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương
(Central Institute for Economic Management)

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1. Tăng trưởng kinh tế, lạm phát, tốc độ tăng M2 và tăng
trưởng tín dụng từ năm 1990- 1998
Bảng 2.2. Tăng trưởng kinh tế, lạm phát, tốc độ tăng M2 và tăng
trưởng tín dụng từ năm 1999- 2006
Bảng 2.3. Tỷ lệ dự trữ bắt buộc năm 2005 và 2006
Bảng 2.4. Mức gia tăng tỷ giá của nghiệp vụ hoán đổi ngoại tệ
(áp dụng từ ngày 16/08/2001)
Bảng 2.5. Mục tiêu và thực tiễn thực hiện của CSTT
từ năm 1993 đến nay
Bảng 2.6. Các công cụ của chính sách tiền tệ
Bảng 2.7. Doanh số nghiệp vụ thị trường mở và tỷ trọng giá trị giao
dịch thi trường mở với GDP từ năm 2000 đến nay
Bảng 2.8. Thu chi Ngân sách nhà nước so với GDP (%) Thời kỳ
1991-1999
Bảng 2.9. Thu chi Ngân sách nhà nước so với GDP (%)
Thời kỳ 2000-2006
Bảng 2.10. Cơ cấu nguồn bù đắp thâm hụt Ngân sách nhà nước
(% so với thâm hụt)
Bảng 2.11. Cán cân thanh toán của Việt Nam 1991- 1998
Bảng 2.12. Cán cân thanh toán của Việt Nam 1999- 2006


58

64
74

81

83
84

87

92

92

94
95
96


Bảng 2.13. Tỷ trọng tiền gửi ngoại tệ trên vốn huy động tại các
NHTM ở thành phố Hà nội và Hồ Chí Minh
Bảng 3.1. Kết quả ước lượng cầu tiền của TS Võ Trí Thành và
Suiwah Leung
Bảng 3.2. Kết quả ước lượng cầu tiền của Phạm Quốc Thắng
Bảng 3.3.Kết quả ước lượng cầu tiền (lnM1) của Đặng Chí Trung
Bảng 3.4. Kết quả nghiên cứu cầu tiền của Hà Quỳnh Hoa
Bảng 3.5. Kết quả Kiểm định lồng nhau cho lnm1r để chọn aninfe
Bảng 3.6. Kết quả kiểm định Unit Root- ADF cho các chuỗi số liệu
trong hàm cầu tiền M1
Bảng 3.7. Kết quả kiểm định đồng tích hợp cho hàm cầu tiền M1
Bảng 3.8. Kết quả kiểm định ngoại sinh yếu cho hàm cầu tiền M1
Bảng 3.9. Kết quả ước lượng mô hình cầu tiền M1 ngắn hạn
Bảng 3.10. Kết quả kiểm định Unit Root- ADF cho các chuỗi số liệu
trong hàm cầu tiền M2
Bảng 3.11. Kết quả kiểm định đồng tích hợp cho hàm cầu tiền M2
Bảng 3.12. Kết quả kiểm định ngoại sinh yếu cho hàm cầu tiền M2
Bảng 3.13. Kết quả ước lượng mô hình cầu tiền M2 ngắn hạn
Bảng 4.1. Tốc độ tăng của M2 thực tế và theo công thức xác định
cung ứng tiền tệ tăng thêm của NHNN từ năm 1996
Bảng 4.2. Một số phương án về việc tăng tổng phương tiện thanh toán
nhằm thực hiện các mục tiêu kinh tế vĩ mô của Chính phủ
năm 2007

107

113
114
115
115
126

128
129
134
135

142
143
146
148

157


158

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 2.1. Doanh số giao dịch nghiệp vụ thị trường mở từ
12/7/2000 đến 2006
Hình 3.1. Giá trị hồi quy của hàm cầu tiền dài hạn M1 ước lượng
được và giá trị thực tế
Hình 3.2. Véc tơ đồng tích hợp 1 cho M1
Hình 3.3. Tốc độ chu chuyển của tiền trong thời gian 1994-2006
Hình 3.4. Kiểm định CUSUM và CUSUM- Squares cho tính ổn định
của hàm cầu tiền M1 ngắn hạn
Hình 3.5. Kết quả kiểm định tính ổn định của các hệ số trong hàm cầu
tiền ngắn hạn M1
Hình 3.6. Giá trị hồi quy của hàm cầu tiền dài hạn M2 ước lượng
được và giá trị thực tế
Hình 3.7. Véc tơ đồng tích hợp 1 cho M2
Hình 3.8. Kiểm định CUSUM- Squares cho tính ổn định của hàm cầu
tiền M2 ngắn hạn
Hình 3.9. Kết quả kiểm định tính ổn định của các hệ số trong hàm cầu
tiền ngắn hạn M2

79

130
130
132

138

139

144
144

149

150

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Sự cần thiết của đề tài:
Cầu tiền đóng một vai trò quan trọng trong phân tích các chính sách
kinh tế vĩ mô, đặc biệt trong việc lựa chọn hành động của chính sách tiền tệ.
Cầu tiền ổn định sẽ giúp cho các nhà hoạch định chính sách tiền tệ có thể dự
báo được nhu cầu tiền của nền kinh tế và đưa ra những quyết định liên quan
đến cung ứng tiền đáp ứng được nhu cầu nhưng không gây ra những bất ổn
cho thị trường tiền tệ nói riêng và nền kinh tế nói chung. Đó chính điều kiện
tiên quyết cho một chính sách tiền tệ hiệu quả.
Chính vì sự quan trọng của cầu tiền trong việc hoạch định và thực thi
chính sách tiền tệ mà trong vài thập kỷ qua, các nghiên cứu về mặt lý thuyết
cũng như thực nghiệm về cầu tiền đã được thực hiện khá nhiều trên thế giới.
Tuy nhiên, phần lớn các nghiên cứu được thực hiện ở các nước phát triển, đặc
biệt là ở Anh, Mỹ và rất ít nghiên cứu được thực hiện ở các nước đang phát
triển. Những năm gần đây trước tác động của chế độ tỉ giá thả nổi, xu hướng
toàn cầu hóa thị trường vốn, tự do hóa khu vực tài chính, cải cách các thị
trường nội địa ở các nước đang phát triển ngày càng tăng, thì việc nghiên cứu
cầu tiền ngày càng được các Ngân hàng Trung ương, các nhà hoạch định
chính sách, các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn và thực sự đã trở thành
vấn đề thời sự quốc gia.
Ở Việt Nam từ năm 1986, sau khi Việt Nam bắt đầu thực hiện công
cuộc đổi mới kinh tế đến nay, nền kinh tế đã từng bước chuyển đổi từ cơ chế
kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường và hội nhập sâu rộng hơn vào
nền kinh tế thế giới. Trong tiến trình đó, hệ thống tài chính nói chung và hệ
thống ngân hàng nói riêng cũng dần được cải cách theo nguyên tắc thị trường.
Khởi đầu cho công cuộc cải cách đó được đánh dấu bằng sự ra đời của Pháp


2
lệnh Ngân hàng vào tháng 5 năm 1990, theo đó hệ thống ngân hàng một cấp
chuyển thành mô hình hệ thống ngân hàng hai cấp: Ngân hàng Nhà nước Việt
Nam thực hiện chức năng quản lý nhà nước về tiền tệ và thực thi chính sách
tiền tệ, còn hệ thống ngân hàng thương mại thực hiện chức năng kinh doanh
tiền tệ. Từ đó đến nay, hệ thống tài chính Việt Nam, nhất là Ngân hàng Nhà
nước và khu vực ngân hàng thương mại tiếp tục được cải cách, từng bước
hoàn thiện nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước. Với đặc điểm của
thị trường tài chính Việt Nam chủ yếu là dựa vào ngân hàng thì sự đổi mới và
phát triển của Ngân hàng Nhà nước và các công cụ chính sách tiền tệ mà
Ngân hàng Nhà nước sử dụng để quản lý hoạt động của hệ thống ngân hàng
thương mại có vai trò vô cùng quan trọng.
Trước năm 1999, để thực thi chính sách tiền tệ, Ngân hàng Nhà nước
chủ yếu sử dụng các công cụ trực tiếp như hạn mức tín dụng (sử dụng trước
năm 1998) và lãi suất hơn là các công cụ chính sách tiền tệ hiện đại. Từ năm
1999 đến nay, việc thực thi chính sách tiền tệ đã được dần chuyển sang sử
dụng các công cụ gián tiếp là thị trường mở (bắt đầu sử dụng năm 2000), tái
chiết khấu, và dự trữ bắt buộc. Tuy nhiên, việc thực thi chính sách tiền tệ của
Ngân hàng Nhà nước về thực chất hiện nay vẫn đang trong quá trình chuyển
đổi từ điều hành trực tiếp sang tác động gián tiếp tới các mục tiêu trung gian
của chính sách tiền tệ. Đội ngũ cán bộ thực hiện chính sách tiền tệ chưa có
nhiều kinh nghiệm đang trong quá trình vừa học vừa làm. Hiểu biết chung của
cộng đồng tài chính về các nghiệp vụ cũng như cách thức tham gia rất khác
nhau và chưa sâu. Bên cạnh đó, tính tự chủ của Ngân hàng Nhà nước còn hạn
chế cùng với sự hạn chế về thông tin và dự báo cung cầu tiền tệ nên đã làm
cho việc kiểm soát cung ứng tiền tệ chưa kịp thời và các can thiệp vào thị
trường trong một số trường hợp chưa đủ mạnh.
Xuất phát từ thực tế về hoạt động của thị trường tài chính Việt Nam
chủ yếu dựa vào hệ thống ngân hàng và thực tế điều hành chính sách tiền tệ


3
của Ngân hàng Nhà nước thì việc nghiên cứu cầu tiền và dự báo cầu tiền là rất
cần thiết ở Việt Nam. Tuy vậy, cho đến nay số lượng các nghiên cứu chính
thức về cầu tiền ở Việt Nam là tương đối ít, hiệu quả ứng dụng trong điều
hành chính sách tiền tệ còn rất hạn chế.
Trên thế giới, cầu tiền được nghiên cứu định lượng từ trước những năm
1970. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của kỹ thuật kinh tế lượng thì các mô
hình cầu tiền được ước lượng ngày càng phản ánh đúng đắn thực tiễn hơn và
các hệ số ước lượng được có ý nghĩa kinh tế hơn. Trước những năm 1980, các
nghiên cứu thực nghiệm về cầu tiền đều sử dụng mô hình hiệu chỉnh từng
phần (PAM). Trong mô hình đó, cầu tiền là hàm của biến quy mô và một số
biến chi phí cơ hội. Đồng thời để thể hiện sự điều chỉnh sai lệch giữa khối
lượng tiền thực tế nắm giữ và khối lượng cầu tiền dài hạn do sự điều chỉnh
của chi phí nắm giữ tiền trong hàm cầu tiền cũng có một biến trễ. Tuy nhiên,
các nghiên cứu thực nghiệm cho nền kinh tế Mỹ với dãy số liệu sau chiến
tranh thế giới lần thứ II cho thấy cầu tiền không ổn định vào những năm 1970
(hiện tượng đó được gọi là hiện tượng missing money). Sự không ổn định của
hàm cầu tiền cũng xảy ra khi nghiên cứu ở các nước công nghiệp khác ở
những năm đó. Nguyên nhân của hiện tượng missing money trong ước lượng
cầu tiền là do có sự cải cách tài chính trong những năm 1970 và sự không phù
hợp trong cấu trúc điều chỉnh từng phần của mô hình cầu tiền. Sau những năm
1970, mô hình ước lượng cầu tiền đã được điều chỉnh phù hợp hơn.
Mô hình được sử dụng phổ biến trong ước lượng cầu tiền vào những
năm 1980 là mô hình hàng tồn kho (BSM- Buffer stock model), những năm
1990 là mô hình hiệu chỉnh sai số (ECM- Error correction model). Trong hai
mô hình BSM và ECM thì mô hình ECM có ưu điểm hơn trong ước lượng
cầu tiền. Mô hình ECM phù hợp hơn với đặc điểm của cơ sở dữ liệu theo dãy
thời gian, thể hiển được bản chất lý thuyết trong hàm cầu dài hạn và những
biến động ngắn hạn qua các số liệu thực tế. Chính vì những ưu điểm đó mà


4
mô hình ECM được sử dụng nhiều trong việc ước lượng cầu tiền trên thế giới
vào những năm 1990.
Từ cuối những năm 1990 đến nay thì các nghiên cứu thực nghiệm về
cầu tiền cho thấy rằng việc áp dụng mô hình tuyến tính trong ước lượng cầu
tiền không còn phù hợp ở một số nước khi có sự phát triển mạnh mẽ của hệ
thống tài chính, sự thay đổi cơ cấu thành tố cầu tiền, khủng hoảng dầu mỏ,
thay đổi thể chế chính sách, biến động chu kỳ kinh tế và thậm chí là cả những
định hướng phát triển kinh tế cụ thể mà các can thiệp chính sách phải được
thực hiện nhanh và mạnh về lãi suất, cung tiền và khối lượng tín dụng. Những
thay đổi đó gây ra ảnh hưởng đột ngột tới hàm cầu tiền và các dãy số thời
gian xuất hiện quan hệ phi tuyến. Đó là cơ sở thực tiễn cho một số nghiên cứu
thực nghiệm hàm cầu tiền phi tuyến hiện nay trên thế giới. Chẳng hạn như
nghiên cứu cầu tiền ở Đài Loan (1962- 1996) của Huang, Lin và Cheng năm
2001 cho thấy khi chính phủ có sự điều tiết và kiểm soát chặt sự biến động
của lãi suất tiền gửi và chỉ số giá tiêu dùng thì sự can thiệp quá mức của chính
phủ để đạt được mục tiêu đề ra làm cho quan hệ giữa các biến giải thích cầu
tiền là quan hệ phi tuyến. Nghiên cứu cầu tiền của Trung Quốc giai đoạn
1987- 2004 do Darran Austin và Bert Ward thực hiện năm 2006 cho thấy nền
kinh tế trong quá trình cải cách hệ thống tài chính và lạm phát có biến động
chu kỳ thì các nhân tố ảnh hưởng tới cầu tiền không theo quan hệ tuyến tính.
Ở Việt Nam, cho đến thời điểm này, số lượng các nghiên cứu định
lượng về cầu tiền được thực hiện là rất ít. Phương pháp ước lượng mới chỉ
dừng lại ở việc ước lượng mô hình cầu tiền tuyến tính. Phạm Quốc Thắng
(1996) xây dựng hàm cầu tiền theo mô hình hiệu chỉnh từng phần (PAM) cho
thời kỳ 1985-1995, số liệu nghiên cứu lấy theo năm. Với số lượng chỉ 10 quan
sát, kết quả ước lượng do đó ít có ý nghĩa trong phân tích và dự báo. Nghiên
cứu của Hà Quỳnh Hoa (2000) phân tích cầu tiền sử dụng mô hình hiệu chỉnh
sai số (ECM) cho giai đoạn từ quý 4 năm 1990 đến quý 4 năm 1998, các biến


5
số trong mô hình được lấy theo quý nên số quan sát đủ lớn để kết quả ước
lượng có ý nghĩa thống kê và có thể sử dụng để dự báo được. Tuy nhiên, ước
lượng sử dụng phương trình đồng tích hợp đơn cho ba dãy số thời gian nên có
thể bỏ sót véc tơ đồng tích hợp khác. Nghiên cứu của Đặng Chí Trung (2004)
xét cầu tiền theo tháng (1991:T1- 2002: T12) theo mô hình PAM và đưa thêm
biến giải thích mới so với mô hình của Hà Quỳnh Hoa, đó là ảnh hưởng của
tỷ giá hối đoái thực tế đến nhu cầu nắm giữ tiền. Qua đó có thể thấy các
nghiên cứu cầu tiền ở nước ta là còn ít và ứng dụng các kết quả đó vào việc
hoạch định chính sách tiền tệ là rất hạn chế. Các nghiên cứu cũng chỉ dừng lại
ở việc đưa ra các hệ số ảnh hưởng của các nhân tố ảnh hưởng tới cầu tiền mà
chưa nêu ra được mối liên hệ với chính sách tiền tệ của Ngân hàng Trung
ương nhằm giúp cho Ngân hàng Trung ương kiểm soát cầu tiền và điều hành
chính sách tiền tệ đạt hiệu quả.
Vậy, nguyên nhân của vấn đề đó là do đâu? Muốn trả lời được câu hỏi
đó chúng ta cần phải xem xét sâu hơn những vấn đề có liên quan đến thực
trạng phát triển của thị trường tài chính, môi trường kinh tế vĩ mô, để từ đó
lựa chọn được các biến số phù hợp nhất về lý thuyết và thực tiễn. Qua đó, có
thể ước lượng một hàm cầu tiền phù hợp hơn, có khả năng giải thích tốt hơn
và từ đó đưa ra được những hệ quả đối với chính sách tiền tệ cho Việt Nam.
Đó chính là gợi ý cho việc lựa chọn đề tài nghiên cứu là: "Cầu về tiền
và hệ quả đối với chính sách tiền tệ ở Việt Nam".
2. Mục đích nghiên cứu:
Mục đích của luận án bao gồm:
- Tổng hợp các lý thuyết về cầu tiền và thực tiễn nghiên cứu cầu tiền
trên thế giới, từ đó rút ra bài học cho nghiên cứu cầu tiền ở Việt Nam.

Xem chi tiết: Cầu tiền và hệ quả đối với chính sách tiền tệ ở Việt Nam