331 Nghiên cứu các giải pháp tổng thể phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường vùng Tây Nguyên trong tình hình mới

Bài tóm tắt

Thực hiện mục tiêu nghiên cứu là đề xuất hệ thống các chính sách và giải
pháp tổng thể có căn cứ khoa học cho phát triển kinh tế xã hội và bảo vệ môi
trờng nhằm phát triển bền vững vùng Tây Nguyên trong tình hình mới, bằng tiếp
cận nghiên cứu tổng thể và gắn kết các vấn đề tự nhiên, môi trờng - kinh tế xã hội
an ninh, quốc phòng, các phơng pháp nghiên cứu tổng quan, thực địa, nội nghiệp
và các phơng pháp khác để giải quyết hai nhiệm vụ nghiên cứu chính là (1) Phân
tích, đánh giá những vấn đề cấp bách đặt ra đối với vùng Tây Nguyên trong sử dụng
tài nguyên và phát triển kinh tế- xã hội, (2) Đề xuất các giải pháp tổng thể phát triển
kinh tế- xã hội và bảo vệ môi trờng vùng Tây Nguyên.
Đề tài đã chỉ ra 6 vấn đề cấp bách đặt ra trong phát triển kinh tế- xã hội và
bảo vệ môi trờng. Đó là: (1). Vấn đề dân số, dân tộc và các vấn đề xã hội ; (2). Sử
dụng đất và quan hệ đất đai; (3). Thiếu nớc để phát triển sản xuất; (4). Rừng ở Tây
Nguyên đang bị suy giảm về diện tích và trữ lợng; (5). Phát triển kinh tế xã hội ;
(6). Chất lợng môi trờng
Đề xuất 11 nhóm giải pháp tổng thể và chính sách để ổn định và phát triển
kinh tế -xã hội, nâng cao chất lợng cuộc sống của đồng bào các dân tộc vùng Tây
Nguyên. Đó là: (1) Nhóm giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế ; (2) Giải pháp phát
triển kết cấu hạ tầng của vùng; (3) Tổ chức lãnh thổ kinh tế xã hội vùng; (4) Chính
sách và giải pháp phát phát triển nguồn nhân lực; (5) Chính sách, giải pháp phát
triển khoa học-công nghệ; (6) Chính sách, giải pháp bảo vệ môi trờng; (7) Củng cố
hệ thống chính trị vững mạnh từ cơ sở, kết hợp phát triển kinh tế với bảo vệ quốc
phòng an ninh; (8) Chính sách và giải pháp về tài chính và đầu t; (9) Tăng cờng sự
phối hợp, hợp tác liên vùng; (10) Giải pháp về quy hoạch và tăng cờng công tác
quản lý Nhà nớc về quy hoạch; (11) Kiến nghị bổ sung một số chính sách phát
triển trên một số lĩnh vực và (12) Đề nghị Bộ Khoa học và công nghệ cần tiếp tục
chỉ đạo tập trung xây dựng một chơng trình nghiên cứu dài hạn trọng điểm của Nhà
nớc về hệ thống những giải pháp cơ bản, toàn diện và lâu dài cho phát triển bền
vững vùng Tây Nguyên.

iii

Mục Lục
Trang
Mở đầu 1
I Sự cần thiết của việc nghiên cứu 1
II Một số thông tin chung của đề tài 2
III Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 2
IV Tình hình hoạt động của đề tài 2
V Phơng pháp nghiên cứu 7
VI Hiệu quả kinh tế xã hội của đề tài 8
Phần thứ nhất
Thực trạng phát triển và những vấn đề cấp bách
đối với vùng Tây Nguyên trong sử dụng tài nguyên
và phát triển kinh tế - xã hội

Chơng I
Khái quát đặc điểm tự nhiên và tài nguyên, kinh tế xã hội
vùng Tây Nguyên
13
1.1 Những đặc điểm về tự nhiên và tài nguyên 13
1.1.1 Vị trí địa lí 13
1.1.2 Địa hình 14
1.1.3 Tài nguyên khí hậu 19
1.1.4 Tài nguyên nớc 20
1.1.5 Thổ nhỡng và tài nguyên đất 28
1.1.6 Tài nguyên sinh vật 33
1.1.7 Khoáng sản 37
1.2 Dân số và nguồn nhân lực 40
1.2.1 Dân số và gia tăng dân số 40
1.2.2 Các dân tộc ở Tây Nguyên 45
1.2.3 Phân bố dân c 53
1.2.4 Nguồn nhân lực 55


iv

Trang
Chơng II
Thực trạng khai thác và sử dụng lãnh thổ
với vấn đề môi trờng dới tác động của các chính sách
61
2.1 Các chính sách phát triển và đầu t cho vùng Tây Nguyên thời
gian qua
61
2.1.1 Chính sách phát triển đối với vùng Tây Nguyên 61
2.1.2 Cơ cấu đầu t đã có sự chuyển dịch theo hớng tập trung hơn
cho các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội
64
2.2 Thực trạng phát triển kinh tế - xã hội vùng 67
2.2.1 Tăng trởng kinh tế 67
2.2.2 Chuyển dịch cơ cấu trong các ngành và lĩnh vực 68
2.2.3 Thực trạng phát triển các lĩnh vực xã hội 78
2.3 Kết cấu hạ tầng 90
2.3.1 Giao thông vận tải 90
2.3.2 Hệ thống cấp điện 93
2.3.3 Bu chính- viễn thông 95
2.3.4 Thủy lợi 96
2.4 Hiện trạng về môi trờng 97
2.4.1 Môi trờng đô thị ở Tây Nguyên 97
2.4.2 Môi trờng nông thôn ở Tây Nguyên 100
Chơng III
Những vấn đề cấp bách đặt ra đối với phát triển
kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trờng vùng Tây Nguyên
103
3.1 Vấn đề dân tộc, dân số và các vấn đề xã hội 103
3.1.1 Vấn đề sắc tộc và tôn giáo 103
3.1.2 Vấn đề di dân 104
3.2 Sử dụng đất và quan hệ đất đai 105
3.3 Thiếu nớc để phát triển sản xuất và phục vụ đời sống dân sinh 107
3.4 Rừng ở Tây Nguyên đang bị suy giảm về diện tích và trữ lợng 108

v

Trang
3.5 Phát triển kinh tế - xã hội 112
3.6 Chất lợng môi trờng 113
Phần thứ hai
Các giải pháp tổng thể phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ
môi trờng vùng Tây Nguyên trong tình hình mới

Chơng IV
Một số vấn đề lý luận cơ bản
bối cảnh và quan điểm phát triển vùng Tây Nguyên
115
4.1 Một số vấn đề lý luận cơ bản 115
4.1.1 Quan niệm và bản chất của các giải pháp tổng thể 115
4.1.2 Tiếp cận nghiên cứu của đề tài 115
4.1.3 Phát triển bền vững đối với vùng Tây Nguyên 116
4.2 Bối cảnh phát triển của vùng trong tình hình mới 121
4.2.1 Phát triển của khoa học công nghệ và hội nhập kinh tế quốc tế 121
4.2.2 Xu hớng phát triển hài hòa giữa con ngời và thiên nhiên.
Những vấn đề về môi trờng
124
4.2.3 Xu hớng về chính trị, văn hóa, xã hội và tác động của nó đến
vùng Tây Nguyên
126
4.2.4 Xu hớng phát triển của Tiểu vùng Mê Công mở rộng 128
4.2.5 Quan hệ hợp tác trong tam giác phát triển và hợp tác theo các
hành lang
130
4.2.6 Vùng Tây Nguyên trong Chiến lợc phát triển kinh tế- xã hội
quốc gia
133
4.3 Quan điểm phát triển vùng Tây Nguyên 137
4.4 Mục tiêu phát triển vùng Tây Nguyên 140
Chơng V
Các nhóm giải pháp tổng thể phát triển
của vùng Tây Nguyên trong tình hình mới
143
5.1 Nhóm giải pháp tổng thể về chuyển dịch cơ cấu kinh tế 143

vi

Trang
5.1.1 Chuyển dịch cơ cấu ngành và thành phần kinh tế 143
5.1.2 Cơ cấu kinh tế ngành 144
5.1.3 Cơ cấu thành phần kinh tế 148
5.1.4 Cơ cấu kinh tế lãnh thổ 149
5.2 Chính sách và giải pháp phát triển nông nghiệp 150
5.2.1 Những luận cứ khoa học và các giải pháp cụ thể thúc đẩy chuyển
đổi cơ cấu nông nghiệp và nông thôn ở vùng Tây Nguyên
150
5.2.2 Phơng hớng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và nông
thôn Tây Nguyên
153
5.2.3 Chăn nuôi 167
5.3 Chính sách và giải pháp tổng thể phát triển lâm nghiệp 170
5.4 Giải pháp tổng thể về phát triển công nghiệp 176
5.4.1 Những định hớng cơ bản 176
5.4.2 Các lĩnh vực công nghiệp đợc u tiên 177
5.4.3 Giải pháp phát triển một số ngành công nghiệp vùng Tây
Nguyên
178
5.4.4 Giải pháp về tổ chức lãnh thổ sản xuất công nghiệp 182
5.5 Chính sách và giải pháp phát triển thơng mại, du lịch 188
5.5.1 Thơng mại 188
5.5.2 Giải pháp tổng thể về phát triển du lịch 190
5.6 Chính sách và giải pháp phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng 196
5.6.1 Thuỷ lợi 196
5.6.2 Giao thông vận tải 199
5.6.3 Hệ thống năng lợng, điện lực 201
5.6.4 Thông tin, bu chính viễn thông 204
5.7 Chính sách và giải pháp phát triển nguồn nhân lực và những vấn
đề xã hội
205
5.7.1 Phát triển nguồn nhân lực 205
5.7.2 Phát triển giáo dục và đào tạo 209

vii

Trang
5.7.3 Phát triển y tế và chăm sóc sức khỏe cộng đồng 211
5.7.4 Bảo tồn, phát triển và giao lu văn hoá các dân tộc 214
5.7.5 Xoá đói giảm nghèo và nâng cao mức sống 217
5.7.6 Xây dựng khối đại đoàn kết các dân tộc 218
5.8 Giải pháp phát triển khoa học-công nghệ 221
5.9 Giải pháp bảo vệ môi trờng vùng Tây Nguyên 228
5.10
Chính sách và giải pháp về tài chính và đầu t
233
5.10.1
Xem xét bổ sung, sửa đổi chính sách đầu t
233
5.10.2
Đa dạng hóa các nguồn vốn huy động cho đầu t phát triển kinh
tế - xã hội các tỉnh Tây Nguyên
234
5.10.3
Quản lý chặt chẽ và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn đầu t
phát triển
234
5.11
Đẩy mạnh mối quan hệ kinh tế liên vùng và hợp tác phát triển
236
5.11.1
Nguyên tắc chung
236
5.11.2
Các nội dung cần tăng cờng phối hợp giữa các tỉnh trong vùng
và vùng Tây Nguyên với các vùng khác
236
5.12
Giải pháp về quy hoạch và tăng cờng công tác quản lý nhà nớc
về quy hoạch
239
5.12.1
Giải pháp về quy hoạch
239
5.12.2
Tăng cờng quản lý Nhà nớc về công tác quy hoạch
242
5.13
Củng cố hệ thống chính trị vững mạnh từ cơ sở, kết hợp phát
triển kinh tế với bảo vệ quốc phòng an ninh
244
5.13.1
Củng cố hệ thống chính trị từ cơ sở
244
5.13.2
Về an ninh
249
5.13.3
Về quốc phòng
249

Chơng VI
Giải pháp về tổ chức lãnh thổ kinh tế - xã hội vùng
251
6.1
Các quan niệm về tổ chức lãnh thổ
251
6.2
Giải pháp sử dụng đất theo lãnh thổ Tây Nguyên
253

viii

Trang
6.2.1
Định hớng sử dụng đất đến năm 2010
253
6.2.2
Tổ chức lãnh thổ các đô thị
256
6.2.3
Tổ chức lãnh thổ theo các tuyến hành lang kinh tế
269
6.2.4
Phát triển theo các vùng trên địa bàn từng tỉnh
275

Chơng VII
Kiến nghị một số chính sách và dự báo triển vọng đạt đợc
trong tầm nhìn dài hạn vùng Tây Nguyên
287
7.1
Kiến nghị bổ sung một số chính sách trên một số lĩnh vực
287
7.1.1
Chính sách thúc đẩy phát triển các sản phẩm có thế mạnh của
vùng để phát triển khu vực nông nghiệp và nông thôn
287
7.1.2 Chính sách giao đất giao rừng 289
7.1.3 Chính sách khuyến khích phát triển các doanh nghiệp vừa và
nhỏ, doanh nghiệp dân doanh đầu t vào vùng Tây Nguyên
290
7.1.4 Chính sách giáo dục và đào tạo 290
7.1.5 Xâ
y dựng chơng trình phát triển và định hớng đầu t vùng
Tây Nguyên trong thời kỳ 2006-2010 và tầm nhìn 2020
291
7.2 Dự báo triển vọng đạt đợc và đề xuất các dự án u tiên đầu t 291
7.2.1 Dự báo triển vọng đạt đợc 291
7.2.2 Đề xuất các dự án u tiên đầu t giai đoạn 2006-2010 293
Kết luận và kiến nghị 304
I Kết luận 304
II Kiến nghị những việc cần làm ngay 305
Tài liệu tham khảo 307

danh mục bản đồ
Trang
Bản đồ 1 Bản đồ hành chính vùng Tây Nguyên 12
Bản đồ 2 Bản đồ hình thể tự nhiên vùng Tây Nguyên 16
Bản đồ 3 Sơ đồ một số đặc điểm tự nhiên của các cảnh quan vùng Tây 27

ix

Nguyên
Bản đồ 4 Bản đồ phân bố các thảm thực vật,vờn quốc gia và các khu
bảo tồn vùng Tây Nguyên
38
Bản đồ 5 Sơ đồ định hớng phát triển kinh tế- xã hội vùng Tây Nguyên 142
Bản đồ 6 Sơ đồ định hớng phân bố nông lâm nghiệp vùng Tây Nguyên 151
Bản đồ 7 Sơ đồ định hớng phát triển du lịch và thơng mại vùng Tây
Nguyên
187
Bản đồ 8 Sơ đồ định hớng phân bố giao thông, mạng lới điện vùng
Tây Nguyên
195
Bản đồ 9 Định hớng Tổ chức lãnh thổ vùng Tây Nguyên 206
Bản đồ 10 Sơ đồ định hớng phân bố dân c- lao động vùng Tây Nguyên 286

danh mục bảng

Trang
Bảng 1 Tiềm năng nớc mặt vùng Tây Nguyên tính trung bình theo lu
vực sông
23
Bảng 2 Tiềm năng nớc mặt vùng Tây Nguyên tính theo đơn vị hành
chính
23
Bảng 3 Dự báo khả năng phát triển các công trình thuỷ điện 25
Bảng 4 Các loại đất chính vùng Tây Nguyên 28
Bảng 5 Hiện trạng sử dụng đất vùng Tây Nguyên, năm 2004 29
Bảng 6 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp 29
Bảng 7 Biến động GDP bình quân đầu ngời của Tây Nguyên và cả nớc 44
Bảng 8 Dân số, thành phần các dân tộc tại chỗ ở Tây Nguyên 45
Bảng 9 Thành phần tộc ngời và dân số trên địa bàn Tây Nguyên 47
Bảng 10 Mật độ dân số toàn vùng và theo tỉnh 53
Bảng 11 Biến đổi phân bố dân c thành thị-nông thôn 53
Bảng 12 Biến đổi lực lợng lao động của vùng thời kỳ 1996-2004 55
Bảng 13 Cơ cấu dân số từ 15 tuổi trở lên hoạt động kinh tế 57
Bảng 14 Cơ cấu dân số từ 15 tuổi trở lên hoạt động kinh tế (lực lợng lao 58

x

Trang
động) theo trình độ chuyên môn-kỹ thuật năm 2004 (%)
Bảng 15 Cơ cấu lao động của vùng thời kỳ 1995-2004 (%) 59
Bảng 16 Năng suất lao động của vùng thời kỳ 1995-2004 60
Bảng 17 Vốn đầu t thực hiện theo vùng (nghìn tỷ đồng, giá năm 2000) 65
Bảng 18 FDI vào các vùng lãnh thổ tính đến 22/9/2004 66
Bảng 19 Tăng trởng kinh tế vùng Tây Nguyên 67
Bảng 20 Động thái cơ cấu GDP, đơn vị: % 68
Bảng 21 Số cơ sở sản xuất công nghiệp vùng Tây Nguyên thời kỳ 1995-
2004
71
Bảng 22 Giá trị sản xuất công nghiệp vùng Tây Nguyên thời kỳ 1995-
2004
72
Bảng 23 Tốc độ tăng trởng công nghiệp của vùng Tây Nguyên 73
Bảng 24 Cơ cấu công nghiệp theo thành phần kinh tế 73
Bảng 25 Một số chỉ tiêu về xuất, nhập khẩu của vùng Tây Nguyên 74
Bảng 26 Hiện trạng khách du lịch đến Tây Nguyên 77
Bảng 27 Hiện trạng cơ sở lu trú của các tỉnh Tây Nguyên 78
Bảng 28 Diện phủ sóng truyền hình tính theo % dân số năm 2004 84
Bảng 29 Thu nhập và chênh lệch về thu nhập bình quân đầu ngời/tháng 85
Bảng 30 Cơ cấu thu nhập của dân c theo nguồn năm 2004 86
Bảng 31 Tỷ lệ phần trăm của thu nhập bình quân đầu ngời so với GDP
bình quân
87
Bảng 32 Mức tiêu dùng và điều kiện sinh hoạt của ngời dân Tây Nguyên 87
Bảng 33 Tỷ lệ nghèo năm 2004 của Tây Nguyên và các vùng (%) 88
Bảng 34 Nguồn điện tại chỗ ở Tây Nguyên 94
Bảng 35 Hệ thống các công trình thuỷ lợi chủ yếu vùng Tây Nguyên 96
Bảng 36 Diễn biến diện tích đất nông nghiệp, lâm nghiệp 109
Bảng 37 Biến động mức độ xói mòn bình quân giai đoạn 1995-2002 111
Bảng 38 Tổng hợp các tiêu chí phát triển bền vững 119
Bảng 39 Tỷ trọng một số chỉ tiêu chủ yếu của Tây Nguyên so với cả nớc 134

xi

Trang
Bảng 40 Cơ cấu lãnh thổ đến 2020 của các vùng 135
Bảng 41 Mục tiêu tăng trởng đến 2020 (%) 144
Bảng 42 Dự báo chuyển dịch cơ cấu giữa nông nghiệp và phi nông
nghiệp
144
Bảng 43 Dự báo chuyển dịch cơ cấu giữa khu vực sản xuất vật chất và
dịch vụ
146
Bảng 44 Dự báo chuyển dịch cơ cấu giữa các ngành kinh tế 147
Bảng 45 Dự báo cơ cấu thành phần kinh tế 149
Bảng 46 Dự báo cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ, tính theo GDP, giá hành 150
Bảng 47 Diện tích và sản lợng cây lơng thực dự kiến đến năm 2010 154
Bảng 48 Diện tích và sản lợng ngô 156
Bảng 49 Dự kiến diện tích và sản lợng cà phê vùng Tây Nguyên 157
Bảng 50 Bố trí sản xuất cao su vùng Tây Nguyên 158
Bảng 51 Bố trí sản xuất chè vùng Tây Nguyên 160
Bảng 52 Bố trí sản xuất điều vùng Tây Nguyên 162
Bảng 53 Bố trí sản xuất hồ tiêu vùng Tây Nguyên 162
Bảng 54 Bố trí sản xuất mía 164
Bảng 55 Dự kiến phát triển bông công nghiệp vùng Tây Nguyên 165
Bảng 56 Quy hoạch diện tích và sản lợng cây ăn quả theo vùng 167
Bảng 57 Bố trí sản xuất vật nuôi chủ yếu 169
Bảng 58 Dự báo kết quả chuyển đổi sản xuất nông nghiệp 170
Bảng 59 Diện tích và cơ cấu đất lâm nghiệp có rừng 171
Bảng 60 Dự báo nhu cầu tiêu thụ điện vùng giai đoạn 2005- 2020 203
Bảng 61 Hiện trạng và dự báo sử dụng đất vùng Tây Nguyên đến năm
2010
253
Bảng 62 Số lợng các đô thị năm 2004 256
Bảng 63 Dân số đô thị và tỷ lệ đô thị hóa ở Tây Nguyên 257
Bảng 64 Dự báo một số chỉ tiêu về kinh tế đô thị của vùng Tây Nguyên 259

xii

Xem chi tiết: 331 Nghiên cứu các giải pháp tổng thể phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường vùng Tây Nguyên trong tình hình mới